Башы
.




Төшөк икая Суроо-жооп Таанышуу бурчу Аралаш

Страницы:  1  2  3  4  ... 44
2-бөлүм (05.01.2020 : 12:10:53)
    2-бөлүм
    —Чакыртыпсыз, пансат аке?
    Абил бий Бекназарды бир имерип тиктеп алып, жай гана:
    —Баатыр... — деп аяр үн салды. — Ортого түшчү кеп бар... Мындай кыйын кезде кеңеш жакшы. Кеңешели...
    Бекназар оттун төмөн жагына сыңар тизелеп отура калды:
    —Кулак сизде.
    Не кылган менен, Абил бий алда нерседен кооптуудай, ичи түтпөй турган өңдүү. Ал Бекназарды дагы бир кадалып тиктеди.
    —Бузулар үйдөн эң биринчи ырк кетет. Атасынан адилдик кетет, баласынан намыс кетет, катыны айыңчы, келини ууру болот. Бирин-бири сыйлашуудан калат, биригип үй тутунуу милдетин унутушат. Баатыр, мына ушуну ойлонушубуз зарыл.
    Карачал баатыр сөзгө кулак түрбөдү. Өмүрү ат жалында өткөн, эр көкүрөк, түркөй, сөздүн баасына, сөздүн салмагына баамы жок, шилтеген жагын жарып түшүп кызматын кылган Абил бийдин колундагы бир кара күч эле. Ал отко колун калап тынч отура берди.
    —Мына, аталыктын көзү өттү, эми көрүп алабыз, ордодо дагы ит тартыш чыгат. Дагы кудай уруп чабыш башталат. Тигинтип бир жактан орус сыгып келатат. Башсыз, көзсүз, терс карашып жатканыбызда бир күнү, же хандан келип, же орустан келип канавайран түшүрүп чаап кетсе, анда эмне болобуз? — Абил бий тарамыштуу арык колу менен сакалынын учун кармалап, ичинен тооба келтиргенсип койду.
    Абил бий жылмайган болду:
    —Ордо баарыбызга тең, баатыр.
    Бекназар унчуккан жок. Абил бий анын жүзүн, а түгүл оозунан чыккан демине чейин байкап, маани берип, ушул сүйлөшүүдөн жакшылыкты да, жамандыкты да күтүп отурду. Бекназар жүзбашы дайыма бирге болуп, ысыкты, суукту бирге көрүп, жигиттердин көбүнө алынып кетип, кийинки күндөрдө пансатка анча ийилбей тоңмоюн болуп бараткан эле. Эмне? Мунун бир айталбай жүргөн кинеси, алалбай жүргөн акысы барбы? Алымкул аталыктын киши колдуу болушу булардын ортосун ого бетер суутуп кетти. Эч пайдасы жок дайым эле бузула берген ордодон такыр көңүлү калып, ордого жакын киши деп, мурда эле кыртышы сүйбөгөн Бекназар пансатты жек көрүп калган болучу. Жолу бир болсо да, Ташкенден бери бет келишип кеп тартышканы ушул.
    Абил бий Бекназардын кабагын көрдү. Ал азыр ар кандай жыйынтыкка даяр. Бир көңүлү ачылыша кой деди, салт эрежесин, уруулаш туугандыкты ортого алып да болсо, мындай чалкеш учурда өз ордун, өз таасирин бу чапчаң жүзбашыдан өйдө сактап калууга чакырды. Бир көңүлү бул чалкеш учурда муну далысынан таптап жумша, өзүң боюңду качырып, милдеттен алысырак тур, замандын түрүнө кара деди. Анын арык



    1 Б и й — атадан балага кала келген бийлик даражасы.

    бетинин оту дирт-дирт этип, уйкудан жабыркаган көздөрү Бекназарды бат-бат чалып турду.
    —Бизге азыр ырк зарыл, баатыр.
    Бекназар да бирдемени күтүп, оттун кызылын тиктеген бойдон былк этпей отуруп, пансаттын акыркы сөзүнө макул болуп акырын башын ийкеди.
    —Мындай учурда, баатыр, өзүңдөн өтөрү жок, саруу уругунун колуна өзүң баш бол, — деди ал кеп чыгарып, — муну элге барып, кары-жашын бүт чогултуп алдына айтсак болот эле, бирок жигиттер чарчады, үй-үйүнө тарап кеткен соң кайта үйрүлүп биригиш узагына тартар, ошон үчүн артыкбаш жыйыны жок, аттан дегенде түп көтөрө аттана бере турган кылып, тартипти мукумдаш зарыл, жигиттер кимдин үнүн тыңшашын, кай туунун түбүнө топтолушун азыр эле аныктап билип тарашы зарыл. — Сынай тиктеп отуруп, артынан: — Керек этсең мына биз даярбыз, биздей жашы улуу кишилерден кеңеш ала жүрөрсүң... — деп акырын кошумчалады.
    Пансаттын оюнда тиги ушул сөздү угары менен ыргып туруп, таазим кылып, ыракматын билдирип жиберет го деп, биртике үмүтү турган. Бекназар үн катпай, былк этпей, өзгөрбөй койду. Бийдин аяр көздөрү анын кебетесинен «сенсиз да, сенин тапшырууңсуз да, жигиттерге сөз өтөт» деген пикирди окуду. Ичи сыйрылды? Бекер айттыбы? Көптүрүп алдыбы муну? Көздөрү чекчейип, жини келе баштады. А Бекназар да пансаттын ичиндеги куюнду сезди, куюн уюлгуп-уюлгуп келип ташка урунуп, бир шойкон чыгарышка деми жетпей, сынып жок болуп жатканын көрүп турду.
    —Көрөбүз.
    Жана жолго камынууга буйрук болгондон бери жигиттер топурап, аттарын издеп табышып, токушуп, от жаккандар отторун өчүрүп, дүүлүгүп жатышкан эле. Айтар жаңылыгын угууга, жүзбашылардын артынан, элүүбашылардын, онбашылардын артынан дүрбөп, пансаттын отун тегеренишип, тирелип ооз карап калышты.
    Абил бий да, Карачал да, Бекназар да аттанышты. Ушундан соң Бекназар булдурсунду бүктөй кармап, Абил бий жакка жүз буруп, бирок, бетине тике карабай, ага сөз койгонсуп калды. Абил бий муну билип, алдыңкы жигитбашыларды бир имере тиктеп, тамагын жасады. Жакын тургандар тымтырс болду.
    —Баатырлар, — деп кайрылды пансат, — жаңылык бир эле сөз. Мына элдин четинде турабыз. Мындан нары жол улам айрылган сайын ар уруктун жигиттери өз айлына бөлүнүп кете берсе болот. Бирок, жигиттер бир нерсени так билип кетиши өтө зарыл. Ошону гана кулакка салып коёлу деп... — Ушундан соң ал тоолуктардын оң, сол канатын бириктирген эзелки салтын, улуу алдында кичүү ийменип, төбөсү көккө жетип кеткен күндө да, ызат билиш сыпаалыгын айтып, аларды шарият менен бекемдеп өттү, анан иштин ток этерине келди.
    —Өзүңөр көрдүңөр, ордо дагы бузулду, тыяктан тигинтип орус кысып чыкты, муну да өзүңөр көрдүңөр. Мындай учурда ээнбаштык ыркты кетирет, колду байлайт. Келер жоонун алдында бизди алсыз кылат. Ошон үчүн, баатырлар, колубуз бир адамга баш коё турган болсун. Мен кары адаммын. Тилинде эми бар, билегинде күчү бар жаш азаматтардан кошунбашы көтөрүп алгыла. Бекназар баатырдан өтөрү жок. Буга кандай дейсиңер? — Жалпыга угузуп: — Эмне болсоң ошо бол деп таштап салбаспыз баатырды. Баштаган, жаки бүтүргөн, жаки кылам деген иштеринде башында болуп, колубуздан келсе, акылыбыз жетсе, ийрисин түзөп, кемдигин бүтөп турарбыз! — деп кошумчалады.
    Бул жаңы кабар жол алууга дүрдүгүп турган беш жүз колдун кыйрына толкун түшүрдү. Бир тарабы ачык кубаныч билдирип, бекназарлап ураан кыйкырып, түндү башына көтөрө башташты, бир тарабы күүлдөп, өз ара талаш куруп, сөздүн акырына карашып, жай толкуду. Ушулардын баарын байкап, Абил бийдин кайта ичи тарып кетти. Бирок, сыр бербеди.
    Бекназар колго таазим кылды. Те жигиттердин четинен кимдир бирөө бекназарлап кыйкырды. Бекназар үн чыккан жакка серп таштап ким экенин тааный алган жок, бозомтук таңкы шоола ичинде кара атчан ат ойнотуп камчысын булгалап турганын гана көрдү.
    —Жигиттер! — деди Бекназар, кайрат толгон бийик үнү чууну шарт жарып өттү. — Пансаттын каалоосун уктуңар. Эгер ушундай чалкеш заманда сарытаман атыңардын күчүн, башыңардын баасын мага ишенип, мени ээрчип, мага жол койгуңар келсе, анда аскер ишиндеги мен ойлогон ойго, мен баштаган, мен бүтөргөн бүтүмгө, ким гана болбосун, киши киришпесин! Биринчи шартым ушул...
    Бул эскертүү так өзүнө айтылып жатканын Абил бийдин аяр көкүрөгү кантип түшүнбөй өткөрөт? Эски айлакер мостойду. Нечен ордо шумдуктарына катышып көргөн куу ушу азыр кичине алданып турганын туйду. Бирок, анын сергек акылы бу жанкечти жүзбашы менен азырынча мамилени жамандыкка айланткысы келбей, бардык ызасын, заарын жашырып кадимкисиндей жакшы жымыйып турду. Бекназардын көкүрөгүндө зарде бар, ал амалды бирөөлөргө кызмат кылыш үчүн эмес, бирөөлөрдүн үстүнөн бийлик жүргүзүш үчүн ала турган кишилерден эле. Абил бий муну жактырчу.
    Эскертүү өзүнө катуу тийсе да, тен берип калып калды.
    Бекназарды колдоп, үндөр күүлдөп, арттагы атчандар улам сыгып теминип келишип, орто тарып кетти.
    —Жигиттер! — деди Бекназар дагы. — Алты ай бою түзүктөп бел чечинбей, көйнөгүбүз этибизге катты...
    Жапырт коштоду үндөр.
    —Бой жазышыбыз керек. Мына эми улам тоого өйдөлөгөн сайын айлыбыз кезигет, бириндеп калып отурабыз. Окко учкан курдаштарыбызды, туугандарына угузуп, ариетин кылып, анан үй-үйүбүзгө тарап кетебиз. Ошол бойдон кабарсыз кетишпейли. Ар айылдан бирден жигит мени менен байланышын жоготпой жүрсүн. Бул зарыл. Бардык жамандыкка камдуу туралы. Андан наркысы бара-бара көрүнө жатар. Баатырлар! Эң акыркы шартым бул...
    Дагы кандай шарт? Күүлдөгөн үндөр тым боло түштү.
    —Менин сөзүм эки кылынбасын! Сөзүмдү эч ким жыра тартпасын! Алдыма жулкунуп эч ким ат бастырбасын!
    Көпчүлүк дагы дуулдап коштоду. Бекназар каракашка аргымакты акырын теминди:
    —Тарткыла!
    Ушердеги эки күндүк өргүүдө тыныга түшкөн аргымак элире баш көтөрүп, алчактап биринчи болуп топтон суурулду.
    Жер жарыгып келатты. Жигиттер ондон болуп топ кармап, кылка тартып, тоо аралап сапар алды.
    Пансат ойго алдырып, анда-санда Бекназар жакка назар таштап, ан сайын ичи бышып, ич бышуусу ачууга айланып, ачуусун тышка чыгаралбай эрдин тиштеп, көзүн сүзүп тим болуп келет. Пансат ошол бойдон тынчый албайт. Сөзүмдү эч ким жыра тартпасын? Алдыма эч ким ат бастырбасын?! Атаңдын көрү ай, хандарды чүкөдөй өкчөгөн миңбашылар мындай сөздөрдү ачык оозуна алган беле! Пансаттын жүрөгү сыгылды.
    Карачал баатыр үргүлөп келатты. Жашы өтүп бараткан адам талыкшыса керек. Он беш асый зор көкчымбал буудандын үстүндө дым тартпай сүлкүлдөп келатты. Кыйла жолдун учуна жеткен кубаттуу буудан казыгын сагынганбы, тоо таянганда ансайын жерди бооруна алып, жан таштап, төрт туягын тарсылдатып катуу жүрүштөйт. Суулуктап ак көбүк булайып, омуроо жакка серпиле сампар кардай үзүлүп түшөт. Ээси кушбаш ээрдин кашына тизгинди карыштыра ороп койгон эле. Ага болбой көкчамбыл буудан кызый- кызый, ооздугун чайнап, оор туяктарын түрсүлдөтүп, Абил-бийдин жоргосун жөөлөп өтө берди. Буга Абил- бий алдыртан жымыйып. Карачалдын алп каранын карап койду. Жол узады. Көкчамбыл талар эмес, улам тизгинди жемире жүткүнүп, Бекназардын аргымагына жакындай берди. Бекназар камчыланар жактан жандап калган аттын башын байкап, акырын көзүнүн кыйыгы менен тиктеп алып, үзөңгүсүн кичине кыбырата каракашкага дем берип гана тим болду. Көкчымбыл ансайын атандашып, кыстап баратты.
    Абил-бий ташты ташка уруп, ортодон от чыгаргысы келди. Көкчымбыл буудандын кубатын сезип, темине барып, акырын, камчынын учу менен такымга тырс дедире койду. Курч буудан селт этип, эргип, ооздугун кемирип, каракашка аргымакты жандай салды... Ошол учурда Бекназардын колу караңгыны эки бөлүп, булак дей түштү... Тарс эткен үн жаңырды, зор көкчымбыл буудан чыңырып, эки алдыңкы буту менен жер чапчып, кош аяктап тик тура калды да, аласалып кетти... Карачал далдайып учуп түштү...
    Карачал баатырдын уйкусу шаңк ачылып, калдастап тура чуркаганда, тыяктан Абил- бий Бекназарга кыйкырып:
    —Ой, сен Бекназар! О сен, кимдин атын башка чабасың! — деп, иштин жайын Карачалга туйдуруп калды. Эч кимден беттешкенде тартынып көрбөгөн, өлөрүн андайда унутуп жибере турган эр көөдөн Карачал көкчымбылга кайра минери менен узап калган Бекназарга тике салды. Ал жете бергенде, Бекназар шарт бурулуп бетме- бет болө түштү, экөөнүн ортосунда кылыч мизи жарк деди...
    —Өлүштү! — деп арттагылар чур этти. Жана башына жеп калган көкчымбыл кылычка жеткирбей дагы кош аяктап тик тура жалт берди. Бекназардын кылычы тизгинди кыйып түштү. Кары баатыр кырсыктан аман калды...
    Тизгини колдон кетип, көкчымбылды жалдан тарткылап, сөгүлүп, ат кеткен жакка кетип жүргөн Карачалга Бекназар кайра атырылган жок, тиктеген да жок, күткөн да жок, баягы калыбында жолу менен кете берди.
    —Кандай бу? Кандай бу? Ар кимибизди ар жерге торойто чаап кетет ко бу! — Абил-бий кейигени болуп, дагы күңкүлдөй баштаганда, Бекназардын нары тууганы, нары жанжигити Эшим жана чыгып кыйкырып жиберди:
    —Абил аке! Кайраба! Эр өлүп кетет...

    IV
    Айзаада каракөз башатка эки челек ийиндеп сууга келди. Башатта бир топ жылкы суу ичип болуп, эми кайда тартарды билбегендей, топурап, ныксырашып турушкан эле. Башаттан жылжып аккан тунук суу калың жалбызды аралап агып, майда көк көпөлөктөр кылакташып нымга конушуп, калкылдап кайра учушуп, чиркей аңдыган ийнеликтер жылжыган суунун бетине жакын ойсоңдоп чабыт кылып жүрүштү. Айзаада келгенде жылкылар талыкшып басып төшкө жайылды.
    Келин челектерин жерге коюп, каракөз башаттын күзгү болуп, түпсүз болуп, мемиреп жаткан бетин тиктеди. Түбүнөн көк кумдарды чертип, бүртүп кайнап турган тунук башат келиндин сүрөтүн өзүнө тартты. Жаш жубандын сулуу жүзүн сагыныч кагаздай агарткан, кабагын суз кылган. Каштарын жыйрып, кабак бүркөө ага жарашпайт эле, ал дайыма жаркырап көз кубантып турууга жаралган бир көркөм жан эле.
    Каралжын сууга чөгүп турган өзүнө таңыркады. Саамайына кол тийгизип, жаагын сылай келип токтоп, ушунчалык аздыңбы деп сурагандай болду. Ал акырын улутунду да, акырын сызылтып, муңдуу кыңылдап ичинен ырдады.
    Келиндин жүрөк арзуусу жел менен учуп, ыргалышкан гүлдөрдү аралап, ак баш кулунчактын башында башаттын бошошун күтүп күндү тиктеп бейпил сайрап отурган сарала чымчыктан нары кетип, тынч абага сиңип жатты.
    Баш кошконуна жыл маалы болбой Темир кошунга алынды. Дин чакырып жатат дешти, хан чакырып жатат дешти, дүңгүрөп аттанып кетишти. Жыл айланды. Кабар жок. Алгач анча билбей жаркылдап жүрүп, бара- бара жаштыгы денесине сыйбаган жаш жубан жалгызсырап, бир нерсеси кемдиги, жан кубанчы жоктугу сезилип, көңүлүнө туңгуюк кооп да түшүп, куса болду. Кай түндөрү ит үрсө эшикке жүгүрүп чыгат. Ар бир шырп эткен табышка кулак түрүп, иттин үнүнүн алда кайда урунуп кетип жаткан жаңырыгын улап дем тартпай тыңшачу. Мындайда келиндин тышка чыкканын жана эле билип, кантер экен дегендей байымын басып уйкусуз жаткан сак кайнене каракүчкө жөтөлөр эле. Ушунун өзү анын үйгө тез киришин талап кылуу. Келин кыңырылып үйгө кирип, көшөгөсүн бүлкүлдөтүп акырын ачып кирип, төшөгүнө өткөндө:
    —Ыя? Мал үрктүбү? — деп кыңкыстап сурап, чын оюн нары катып, ошонусу менен, келин эмне үчүн түнкүсүн тышка бат-бат чыга берерин чеккенсичү, кандайдыр жат көздүн азгырыгынан коругансычу.
    —Жөн эле... — дечү Айзаада кымырылып. Ал түркүн кыялдарга батып, абышка менен кемпирдин тамагынан кыр - кыр этип дем тартып жатышканын угуп, тыштагы дарактын башында тынымсыз сайраган сүтактын жалынычтуу үнүн тыңшап, көп түндөрдү кирпик какпай да өткөрчү.
    Айзаада көзүнүн жашын тазалап, эки челегине суу ийиндеп ордунан турганда кыштоо жактан келген ийри жолдон булуттан үзүлүп түшө калгандай карайып, бир оор топ атчан чыга берди. Кудум шамал сүргөн тумандай дуулдап, тобун бузбай жүрүштөрү катуу. Арасынан кай бир аттардын басыгы тааныш сезилип кетти. Темирлер бекен?
    Челектериндеги суу чайпалганына, төгүлгөнүнө карабай ал дагы шашылды. Атчандар улам жакындады. Бөлөктөр окшойт?! Темир көрүнгөн жок. Айылдын тушуна келгенде эле шарт бурулуп, теминип дуу өкүрүп жиберишти...
    —Боору-у-у-ум... Боору-у-у-м!..
    —Курдашы-ы-ым!.. Курдашымды-а-а-н айрыл- ды-ы-ы-м...

    —О, курдашымдан айрылды-ы-ы-м, кокуй!... Айзааданын ийнинен челектери түшүп кетти.
    Көздөрү чымырап, аркайган тоолор теңселип, арчалар каралуу зайып болуп көрүндү. Ким? Айзаада дагы эле жакшы үмүттөн ажырай албай калтылдап турду. Мууну титиреди. Ким? Айзаада үйдөн чыңырып чыгып, ак чачтарын саксаңдатып, ар кимге бир чуркап жүргөн кайненесин көрдү... Ошол замат таноолору кыпчылып эки зайып ага жетип келди...
    —Эмне?! Эмне?! — деп, тили күрмөлбөй кетенчиктеди, Айзаада. Ал кумсарган зайыптардын бири келип эле колдон алды.
    —Туйгунуң колдон учуптур, бейбак...
    Андан наркысын сезбеди. Ал мисирейип туруп: «Кой! Андай дебе! Оозуңа карап сүйлө! Ошондой да тамаша болчу беле!» деди. Катындардын көздөрүнөн мөлтүлдөп жаш чыкты, ошондо бир таңыркап, бир коркуп тиктеп, эриндери титирек басып, кача турган өңдөнүп боюн жыйрып, көздөрү чекирейип барып, Айзаада эсин алдырды...
    Жамагат чогулду. Өкүрүк тоо титиретти. Бекназар баштаган топ өкүрүп бүтүшүп, кумсарып-кумсарып ар кимиси ар жерде сыңар тизелеп, отуруп калышты. Эшим гана жаңы өкүрүктөрдү тосуп кырчоо кармап, бөйрөгүн таянып:
    —Кубаты-ы-м!.. Кубатым сенден айрылдым!.. — деп бүткүл денеси менен солкулдап өксүп турду.
    Бекназар сыңар тизелеп, булдурсунду бүктөй кармап жерге мадап таянып, былк этпей катып отурду. Теңирберди үйгө жөлөнүп, кыбыланы карап нес болуп, нуру кеткен кызыл көздөрүнөн жаш да көрүнбөй, тек иреңи жыгачтай кубарып, сакалы сербейип, колдору калтырап отурду. Анда-санда:
    —О каралдым! О эркетайым!..—деп боздоп- боздоп отурду.
    Айзааданы зайыптар үйгө алып киришти. Башына кара чүмкөп, терс каратып, чачын кардай жайып отурган кайненесинин катарына апкелишти. Келин эсине келе албады.
    —О бейбак!.. О бейтаалай! — деп, келиндин абалына боору ачып, өзү да кемшиңдеп ыйлап бир кемпир бетине суу чачты. Айзаада көзүн ачты. Кайра өрттөнүп:
    —А-а... Мен кантем... — деп буулугуп, кармап отурган катындардан колдорун сууруп алып, чыңырып бетине тырмак салып жиберди, эки бетинен шилбинин ашындай идиреп кан төгүлө түштү.
    Чуу басаңдаганда Бекназар баш көтөрүп Теңирбердиге кайрат айтты:
    —Кайрат кыл, абаке!.. Жазмыш ушу экен... Отургандар дуу коштоду:
    —А энди... Жазмыш ушу болгон соң... Жазмыштан кутулган барбы... Энди, Теңирберди аке, күйүткө алдырбай белди бек бууганыңыз жакшы...
    Баятан бек отурган Теңирберди эреркеп жашып кетти:
    —О тагдырым, бышкан алма болуп араң отурган чагымда... тагдырым, сага не жазыгым бар эле?!
    —Кайран Темир... Ыйлап, боздоп тапсак кана?.. Дагы эле шүгүрлүк кылыңыз, Теңирберди аке, тагдырга. Темириңиз сынса Болотуңуз аман, уучуңуз куру эмес, Теңирберди аке...
    Сегиз жашар Болот кырчоо кармап өңгүрөп өкүнүп турду.
    —Темирден айрылдык. Бир күнү баарыбыз ошобуз. Бирибиз аттан, бирибиз таштан, бирибиз октон учуп, бир күнү баарыбыз жазмышыбызды көрөрбүз. Дүнүйөгө

    устун болгон ким? Кол жеткис бийик дарак да бир күнү куурап жыгылат, оволоп учкан ак канат куш да бир күнү топ деп жерге түшүп калат. Тагдырдын жазмышы ушу экен го... — деди Бекназар, баары жер тиктеп аза кылып муңайып отурган элге томсоруп тиктеп кеп жөнөттү: — Темир окко учкан күнү Ташкендин алдында элек. Ошол күнү колбашчы киши колдуу болду. Колбашчы киши колдуу болгон соң
    ырк бузулуп, ар урук биринин сөзүн бири укпай, жаат чыгып чабышып, кошун бытырап тарады. Биз да карап тура алган жокпуз. Эмне болот, эмне жок деп, эл жактан көңүл тынчыбай, навыт болгон жигиттерди бейитке жашырып келе бердик.
    Бекназар улутунуп алды.
    —Биз илгертен кылычка өбөктөп уктап, кылыч менен ойгонуп келаткан элбиз. Кылычсыз бизге күн жок. Мындан нары да кереги тийип калар, кереги тийбесе баатырдан калган эстелик болуп, керегеңиздин башында илинип турар...
    Эшим леп тура калып, оң ныптасына байлана келген Темирдин кылычын чечип, кош колдоп, Теңирбердинин алдына алпарып, тизе бүгүп сунду. Эл жым боло түштү.
    Теңирберди кынына кан каткан кылычты мөгдөп тиктеп калтылдап кетти.
    —О кулунчагым... О чырагым...

    V
    Жоо чапкыр! Капыстан кармаганда кайда алпарат? Кимдин алдына чөк түшүрөт?
    Ордо кайда? Бийлик кайда? Минтип замандын көчү экен жолдун айрылышында кылтылдап турган кезде кимге ким өкүм чыгара алмакчы! Караламан жигиттердин бири болсо экен, ал Бекназар да. Токтоо керек, күтүү керек, заман көчү, куруп кеткир кайда оойт?.. Бекназар жанкечтинин ташы козголуп калгансыды, же ойдо тоголонор, же аңгектеп сай ылдый кетер... ыя, анда убакыт утулуп калар бекен, кийин кеч болуп калар бекен?..
    Мына ушинтип, дудала болуп жаткан чагында Абил- бийге ордодон киши келип калды.
    Жыйын жайлоодо болду.
    Шашылыш кабар угуп, эл тагдырын чечишке тиешеси бар деп өзүлөрүн кубаттуу сезген айыл бийлери, аксакалдары тебетейлерин калдайтып жигиттеринен окчундай бастырышып, топ-топ болуп келип жатышты. Топ аралап, эл оозуна кирип жакшы атанып кетүүгө дилгир жаш уландар эмес, хандан элчи келиптир деген кабар кызыктырып, алдында аты, колунда камчысы бар жай адамдар да көп келди.
    Келгендер салтка жараша, урук салмагына карап, көк тектирге Абил-бий атайы көтөртүп эшигине карал койдурган өргөөлөргө түшүп, жай алышты. Өргөө аралары кишилерге бака-шака болуп, көк тектирдин төштөрүнө ат батпай кетти.
    Келер эл келип бүттү деген күнү улуу шашкеде көк тектирдин дөңүнө керней тартылды. Абил-бийдин өргөөсүнөн бир топ адам чыкты. Керней улам күчөп, кулак тундуруп, тоо арасына кандайдыр бир шаң толтуруп, элди топтолууга чакырып жатты. Топ кишилердин алдында Абил-бий менен бир чоочун адам келатты: Узун бойлуу, кыркма кара сакалдуу, кабагы бийик. Элчи ушул. Ал жаңы келген күндөгүсүнөн кыйла жашаргансып, пешенеси жайылып, бети жаңырып жылтырап калыптыр. Дуулдап тосо чыгып, жардап турган элдин түрүнө астыртан серп салып, тик көздөрү менен ар тарабын бат-бат чалып келатты. Элдин көзү анда. Кай бирөө кызыгып, кай бирөө таңыркап тиктеп ич ара шыбырашып узатып турушту.
    Абил-бий эл арасынан шыбырларды угуп, аларды эңкее карап түртүшүп тургандарды көрүп келатты. Ал дайыма ордого барганда кийчү саймалуу кызыл кымкап тонун, пансаттык султаны бар ак сеңсел көрпө бөркүн кийген. Маңдайы жарык.
    —Ассалому алейкум!..
    Аксакалдар колдорун көкүрөктөрүнө алышып, үн көтөрө салам айтып калып жатышты.
    —Валейкума ассалам!..
    Хан элчиси, Абил-бий алмак-салмак алик алышып, сылыктык үчүн баш ийкей өтүп келе беришти.
    —Ассалому алейкум!
    —Валейкума ассалам!..
    Эл алардын артынан самсыды.
    Керней үнү тоо арасына жаңырык түшүрүп, шаңдантып, хан элчиси дөңгө салынган килемге келип отурганга чейин үн баспады.
    Абил-бий жакшылык тилеп кол жайып бата кылды. Дөңдүн түбүн жакалай келип жамырап орун алган эл дуулдап коштоду.

    Ушундан соң Абил-бий ордунан кайра козголуп туруп, элди кыдырата тиктеп, элдин бүткүл дити өзүнө бурулганда:
    —О, журт! — деп сөз баштады, — мына, ордодон элчи келип отурат бизге. Бөтөн киши эмес. Баягы кайран Мусулманкул аталыктын уулу Абдырахман. Өзүңөр жакшы билесиңер, кайран аталык биздин уруктун эмчектеш тууганы эле го. Мына, Абдырахман карагым бизди туугансып, ордо менен элеттин ортосуна түшүп, элчилик кылып келип калыптыр, ошого шылтоолоп бир жагы тууган таанып кетейин деп келип калыптыр... — деп, жүзүн жаркытып туруп сүйлөп, элчини көпчүлүккө тааныштырды.
    Эл арасы дуу-дуу боло түштү. Абил-бий муңайым үн салды:
    —Силердей асылдардын бактына, жаңы караламан калктын тагдырына тиешелүү маселелер пайда болуп олтурат... Мына, элчи айтып келди. кудайым жолун ачып, бактияр сеид1 Кудаяр качанкы кеткен ооматы кайра келип, ата арбагы жар болуп, иши агынан тактына кайра миниптир!
    Эл тымтырс боло түштү.
    —Журт! Хан элчиси келгенине мына бир апта болуп кетти. Ичкүпүтүнү ачык айтыштык, көңүл кирлери жуулду. Кудаярхан амирин тутушту сураптыр. Кана, айткылачы, макул дебей коё алабызбы? Хансыз эл эгесиз үй сыяктуу.
    Ошол учурда Абил-бий те четте түшпөй камчысын бөйрөгүнө мадап сөздү кунт коюп угуп турган Бекназарды көрдү. Ал жалгыз эмес эле. Жанында он чакты жигит бар. Катуу жүрүп келишкен өңдүү, аттары кара моюн болуп тердеген, көздөрү менен жыйын арасын акмалап шүк турушту. Сес болсун деп, четтетип Бекназарды жыйынга чакыртпай калтырган болучу. Бу сапар кабак чытыбады, чоочубады андан Абил-бий.
    «Тур ошондой четте» деп, таба кылып, мурчуюп, салабат менен сөзүн уланта берди.
    —О, эстүүлөр, акыл тегеретип көргүлө, замана бузулуп турган чак, хазрети алтын тагына кайра келип көңүлү бир жагынан жайланса да, бир жагынан эл тагдырына көз салып, жаки бир саргая муңайып, бир
    кызара жакшы үмүтүнөн кубат алып сооронуп отурган кези. Уккан эмессиңерби? Ташкенге Чырпай паша кирди...
    Эл арасы үрөйү учуп, шыпшынып, күүлдөп ыкшалып кетти.
    —Оо, жараткан... Алар не кылар экен бизди?..
    —Кырып таштайт го!..
    —О, жараткан, ал күнүңдү көрсөтпө...
    Абил-бий элдин түрүн карап, сөз жүйөсүн жоготпой сүйлөп жатты.
    —Кече, элеттин даткалары бүт ичкиликти, тоолукту баштап барып, ордого кирип Кудаярдын башынан тажыны жулуп алганда, танат белек, биздин жигиттер да кошо барышкан, кошо кылычы чабышкан. Ал кудайга да, Кудаярдын өзүнө да дайын. Эми карагылачы, элдин биримдиги үчүн ошол өктөсүн кечирип, убагында өзүнөн өткөн күнөйү да болбой койбогон, ошол болгон күнөйүн унутууну кошо сурап, минтип барыбызга кадырлуу адамды кадыр салдырып отурат. Какайганга какайгын машайыктын уулу эмес, эңкейгенге эңкейгин атаңдан калган кул эмес. Сөздүн түгөнөр жери ушул ки, ордо биздики, андай болгонсоң анын алдында тизе бүгүү биздин элчилик, пенделик парызыбыз... — деди Абил-бий.

    1 Сеид — ыйык, пайгамбар уругу.

    —Ак сөз! — деп Домбу обдулуп койду. — Тезинен ак кагазга кат кылып, элчисин кайтарып, хандын көңүлүн тындырыш керек!
    Кудаяр-хан Кокон тактысына келерин келип, элеттен көңүлү тынбай, туш-тушка элчи салып, эски сөөк улатып, күн санап бекемденүү аракетинде эле. Бул ордонун эң зарыл иши болучу, бирок, ордодогу аярлардын мунун кабатында бүткөрүп калсак деген ойлору, үмүттөрү башкача болучу. Эгер ордого ушул эле керек боло турган болсо, анда Абил-бий мынча топуратып жыйып чакырып, толгонуп сүйлөп отурмак эмес, ал элчинин алдына ат тартып, тон жаап, көңүлүн чак кылып, амирине ыркарлыктын белгиси катарында кыйбат тартуу жиберип, бат эле өзү билип жөнөтүп салмак. Бул жерде ортого ачып таштап чечмейинче болбой турган чалкеш маселе бар болучу.
    —О, паңсат үкөм... О, жакшылап, соболго жооп барбы?
    Эл үн чыккан жаакка дуу эте карап калышты. Элдин орто ченинен бир адамдын малакайы көрүндү. Таягына сүйөнүп, билермандар жакты калтылдап тиктеп турат. Бул көтөрөм чал эмнени айтар экен? Буга жыйында эмне бар, баласынын азасын күтүнүп, үйүндө тынч жатсачы! Эл тымтырс болду.
    Кары жөтөлүп алды:
    —Элчи келиптир дегенди угуп... өзүм эле... башым ооп келип калдым...
    —О, жарыктык, сөзүңүз угулбайт, бери жакын келип айтыңыз! — деди Абил-бий.
    —Ыя?..,— деди кары киркиреп, жанындагылардан бийдин сөзүнүн маанисин угуп алып, аярлап алдыга жылып басты. — Чөлдө элем... Биртике базыра таруу бар эле, ошону балдарга тесте салдырып жүрдүм эле... Тирилик да... жан сактоонун далалаты да...
    Домбу ачууланып карарып кетти:
    —Айныган чал! — деди ал. — Мында сенин тарууңдун маселеси чечилип жатабы, айныган чал!..
    Карынын кулагы муну угуп, ал Домбуну кызыл көзү менен томсоруп бир тиктеп алды, карынын алма кактай бырыштуу, сөлсүз бети ансайын кубара түштү:
    —Менин сөзүм кыска... — деп, кары чыйралып алдыга өттү. — Бийлер... Кудаяр көрбөй жүргөн Кудаяр беле... өзү элетте туулуп, элетте чоңойгон бала... Бактысыбы, шорубу, эки жолу хан болду эле, мына эми үчүнчү жолу кудайым мурадына жеткирип салыптыр... Кут болсундан башка кааларыбыз барбы, кут болсун. Кудаяр-Кудаяр болуп жүрүп, айткылачы, не бейиш көрсөттү эле ушул элге?..
    —Ой, тилиңди тарта кеп ур! — дем Домбу ордунан тура калды. Эл толкуп, шамал термеген дарактын башындай толкуп, күңгүрөп кетти.
    —Ой, Домбу! — деди кары, сөөмөйлөп сая көрсөтүп каарыды: — Домбу! Бул жер жыйын, ордодон киши келип олтурат! Ушундай учурда тил тартабы?
    Домбу сөзгө жыгылып калды.
    —Абил, атаң Караш-бий, кудай бейишинин берсин, кайран агабыз жакшы адам эле, мына сен да жаман болгон жоксуң, атадан арта туулбасаң кем туулбадың, айтчы жарыгым, бу Кудаяр амирин туткан элге не жакшылык убада кылыптыр?..
    Бул ак суроо эле. Абил-бий журтчулукту, динди ортого салып, эритип сүйлөп жатканда ооз ача албай балык болуп тостоюп отуруп калган адамдар эми сөз өзүлөрүнүн эртеңки көрөр күнүнө келип урунганда эстерине келе түшүштү. Ыя? Чын эле, эмне жакшылык кылам дептир? Акылдуу карынын суроосу жыйындын түрүн өзгөртүп жиберди.

    —Ак суроо! Айтсын элчиси!
    —Баягы кыпчактарга көрсөткөн бейишидир!
    —Ачык айтсын элчи!
    Ушул жерде Абдырахман ордунан турду. Элдин кыйкырыгы дароо тыйылып, бүт жыйын анын оозун карап калды. Элчи бая күнкү Абил-бийдин өргөсүнө киргендегидей жупуну эле, андагыдай көздөрү кооптонуп чимирилип кыбыр эткен кыймылды карабай, көңүлү жай сыяктуу. Бүркүт кабактын алдынан өткүр көздөр жыйынды бийиктен имерип тиктеп, сыр тартып турду.
    —Туугандарым, — деп баштады бийик сүйлөп элчи, — туугандарым, мына бий агабыз ачык айтты, хан менен бул элеттин ортосунда өкүнүчтүү болмуштардын бар экени бар. Жок деген болсок, биз ат арытып мында келбеген болор элек да, туугандарым. Анын баары өткөн иш, айыккан жара, азыр аларды жаңыртып отуруу мамлекеттин бирдигине зыян. А көрөкчө, айыга элек жара болгон күндө да, аны жамыга таандык иштин кадыры үчүн көптөп дарылап, калуусуз кылып айыктырып койсо болобу? Болот, туугандарым, болот! — Ал узун боюн алга кичине эңилте, башын бир жагына биртике кыңырайта, көзүн балбылдатып, жагымдуу коңур үн салып, мал телигендей муңайым сүйлөп жатты. — Ойлонуп көргүлө, о акылы жетик карылар, ойлонуп көргүлө силер да, о каны кызуу уландар... Мамлекет түгүл бир үй- бүлөнүн ортосунда да кермур кеп өтүшөт го. Аны бүлө башчысы акырын териштирип, ар кимисинин күнөйүнө жараша, тигиндей бол, мындай бол деп, калыстык айтып, тыйып коё алат. Ошондон кийин кулагына сөз кирген бүлө кычаштыкты коюп, ынтымак жагына оойт. Агер, бүлө башчысы калыс сүйлөө ордуна, бирине жан тартып, бирине акарат кылса, анда не болот, туугандарым? Анда үйдүн тынччылыгы кетет, казанынын берекеси учат. Анда үй бузулат.
    —А бали, ошону айтыңыз! — кубаттады. Абил-бий. Абдырахман оң колун көкүрөгүнө койду.
    —Мына, туугандар, атабыз бир кезде аталык болуп турган кезде эки ортодогу шумдардын кыяпаты жетип, кесепети уруп, ордо бузулду, нечен бейкүнөө мусулмандардын каны суудай акты, кайран атамдын башы кетти, калмышында Кудаяр тактысынан ажырады. Муну ким билбейт? Мына, туугандарым, мен кек алсам болор эле, кек да кылдым, Алымкул менен Алымбек-датканы ээрчип жүрдүм, эмне таптым, ырк кеткенинен башка эмнени көрдүм, ушу бүгүн силерди жамынып кубат сурасам бир көңүлдү сындырат белеңер, сындырбайт элеңер... Бирак, мен кайра Кудаяр менен саруу тагаларынын ортосун колдон келсе данакерлер кайтайын деп келдим...
    Жыйын дым тартпай ойго батып калды. Ак сөз! Ынтымак, туугандык бар болсо, кудайдын буйруган ырыскысы өзү табылар. Ак сөз! Ынтымактан ыйык эмне бар!
    _____

    43
 
Страницы:  1  2  3  4  ... 44

Издание книги за счет автора
емейл:janyzak@mail.ru
+996777329784
Алган материалга шилтеме бер!
 © J.Janyzak, Kyrgyzstan 
Ссылки на взятые статьи обязательны!




Powered by WR-Guest © 2.0.2