Жаныбек Жанызактын
"Албуут Ханум" элкитеби
ВАТСАПка
биротоло БЕКЕР берилет!!!

Эскертүү:
Китеп тизмеге катталгандар
Жанызактын сотка номурун соткаңарга
каттап ЖАЗЫП койгула!
Ансыз БЕКЕР китепти алалбайсыңар,
себеби китеп Жалпы маалымат
кылынып жиберилет, жана
менин соткам жазылбагандарга
китеп барбайт!



"БЕКЕР алам!" дегендер
төмөнкү сүрөттү бассаңар
менин +996777329784
ватсап номурума
"Мен китеп тизмеге катталам!"
деген кабар келет.






Жаныбек ЖАНЫЗАК

Албуут Ханум

1-бөлүм
Ысымымдан улам мени башка улуттан го деп ойлогондор көп. Анын үстүнө «адамдын ысымы тагдырына чыйыр алып берет» деген сөздүн чындыгындай, кашы-көзүм капкара, өңүм буудай ирең болуп турса, башка улуттагы кыз деген кабыл алууларды ансайын бекемдеп салгандай. Бирок, мен өз улутумдун эле кызымын. Атымдын кандайча Ханум болуп калганына кызыксаңар, айтайын, апамды Ханум аттуу башка улуттагы аял төрөткөн экен. Толгоосу оор болуп төрөтканага барган апама ал акушер аял жумшак мамиле жасап, жан-алакетке түшүп, аман-эсен көз жардыртыптыр. «Баа» деп ыйлап, бакырып түшкөн ымыркайдын, демек, менин киндигимди да Ханум кесиптир. Ошондо эле апам көзүн ачып-ача албай атып, акушердин ысымын сурап, «Кызымдын атын Ханум коем» деп убадалаптыр. Атамдын каршы болгонуна карабай, көшөрүп атып, мага ата-бабам билбеген ысымды ыйгарыптыр.

●●●

Балалык кезден эмне эсте калды? Кадимки көп сандаган балдардай эле күндүз оюндун кызыгына кирип, үй бетин көрбөй чоңойдум. Алты жашка чыкканымда менин кичинекей жүрөгүмө бүлүк түштү. Апам менен атам ажырашып кетишти. Ажырашканына эмне себеп болгонун ал убакта билчү эмесмин, кийин бойго жеткенимден кийин гана өз көзүм менен көргөн окуянын айынан ата-энем эки башка жолго түшкөнүн билдим.
Адаттагыдай эле көчөдө өзүм теңдүү балдар-кыздар менен чурулдап, ойноп жүргөм. Апам келатыптыр. Алдынан тосуп чуркадым. Мен үйдөн эки-үч көчө ары жакта ойноп жүргөндүктөн, келаткан апамды мени чакырганы келди деп түшүндүм. Башка учур болсо, апамдын карааны көрүнгөндө тескерисинче, алып кетип калбасын деп балдардын артына жашынат болчумун. А азыр курсагым үзө тартып, май сыйпалган нан көзүмдөн учуп тургандыктан, өзүм апама чуркадым. Апамдын кабагы салыңкы экен, колунан кармай калган мага анчалык көңүл деле бурбады.
– Апа, курсагым ачты, – дедим колунан тарткылай.
– Ачса мени же! – деди апам орой. Ыйлап жиберчүдөй ээгимди эмшиңдеттим.
– Бар, балдар менен ойной берчи! Мен азыр бир жерге барам, келатып ала кетем, анан үйгө барып сага тамак берем, – деди апам менин ыйлачудай өңүмдү көрүп, бир аз жибий. Бир көгөрсөм, мени оюмдан кайтаруу кыйын. Башымды чулгуп, апамдын колун колумдан чыгарбадым. Көктүгүмдү билген ал да суранычын кайра кайталабады. Кудум эле мен жанында жоктой, үн-сөзсүз өз ою менен алек боло кете берди.
– Апа, кайда баратабыз? – деп сурадым, жооп болбоду.
– Апа дейм, момпосуй алып берчи? – дедим дүкөндүн тушуна келгенде. Бул сапар да жооп кайтарылбады.
– Чарчап кеттим, көтөрчү, – дегенимде гана апам ачуулуу карады.
– Ардемени айта берсең калтырып коем. Бар, анда балдарга бар да ойной бер. Мен да чарчадым, көтөрө албайм. Момпосуй алганга акча жок!
Ушуну менен менин да үнүм басылды. Апам экөөбүз буйтка жолдорду аралап өтүп, бир үйдүн алдына келдик. Бул айылдан бир кыйла обочо жайгашкан, чатыры жок, чакан үй экен. Апам каалгага барбай, тамды айланып өтүп, терезеге жакындады. Мени акырын «дымыңды чыгарба» дегенсип, сөөмөйүн эринине такап койду. Терезеден бир топко шыкаалады. Бери бурулганда көзүндө жаш менен каар турганын байкадым. Артынан тепеңдеп чуркаган мага да көңүл бурбай, эки аттап эле каалгага жетип, катуу булкуп алды. Ичинен илинген илмек катуу күчкө чыдабай мыгынан чыгып кетти. Апам үйгө кирди, артында мен да бармын. Үй эки гана бөлмө экен, биринчиси бут чечкич, андан кийинкиси чакан. Жерге жая салынган төшөктө бир аял менен… атам жатыптыр! Жыпжылаңач болгон аларды таңыркай караган мени апам көзүмдү жаап, артыма буруп, сыртка түртүп чыгарып салды. Ошону менен босогодо добуштарын гана угуп отурдум.
– Бети жоктор! Чак түштө… уят деген жок экен силерде! – деген апамдын ачуулу добушу угулду.
Атамдан үн чыкпады. Шытырап аткандан улам алардын кийинип атканын гана байкадым. Апам дагы көп сөздү айтты, «Экинчи көзүмө көрүнбө, баладан айланган акмак. Балаң көрдү ушул кылыгыңды. Эми ага кантип түшүндүрөсүң бой жеткенинде», – деди да атырылып сыртка чыкты. Мен жакты карабады, арыштап басып чоң жолго бет алды. Мен артынан чуркадым. Ошентип, бирибиз артта, бирибиз алдыда болуп, үйгө жеттик. Демейде, эрке кыялы бар мен бул сапар кандайдыр бир жаман иш болгонсуп, чарчаганыма да кайыл болуп, апама эч нерсе дебей келдим. Десем эле, шак этип алаканы жаагымда ойноорун жакшы билип турдум да.
Апам кийимдерди салыштырып баштады. Меникин анан өзүнүкүн. Чоң баштыктарга кийимдерди салып бүтүп, чыны-чайнектерге киришти. Босогодо анын ар бир кыймылын карап отуруп, тажап, балдарга кошулуп ойноого сыртка чыктым. Курсагымдын ач экенин да унутуп калгансыдым. Канча ойногонумду билбейм, бир убакта тайкем келди.
– Эй, кара, – деп алыстан кыйкырды, – Бас бер, кеттик!
Мен тайкемди анчалык жакшы көрчү эмесмин. Дайыма «кара, шакмар» деп шылдыңдап, кээде чымчып да жиберчү. Ошондуктан, «барбайм» деп баш чайкадым. Аныма көнбөдү, көтөрүп, тыбырчылаткан бойдон үйгө жөнөдү.
Үйгө келсек, короодо топураган эл көп экен. Таенемдер апам экөөбүздү алып кеткенге келишиптир. Улуулардын сүйлөшкөндөрүнүн бирин түшүнсөм, бирин түшүнбөдүм. Узакка созулган ызы-чуудан кийин жүктөрдү машинеге жүктөп, жолго чыктык. Атамды деле көрбөдүм, ал жок экен. Кыязы, ызы-чуудан качып кеткен го. Атам менен коштошо албай, таеке журтума келдим. Андан кийин атам артымдан бир да издеп келбеди. Башында ага болгон сагынычым акырындык менен жек көрүүгө айланды.
И баса, менин дагы бир эсимде калган нерсе – там-туң баскан бөбөгүм бар болчу. Апамдын курсагы чандайып, машинеге белин кайкалатып, көзүнүн жашын буурчактатып ыйлап араң түшүп кетип, анан бир канча күндөн кийин ак одеалга оролгон бөбөктү көтөрүп келгени да элдир-селдир эсимде. «Жети айлык болуп төрөлдү, аман болсун. Амантур коелу», – деп чоң энемдин айтканы да эсимде. Бирок, таенемдин үйүнө апам менен мен эле келдим. «Бөбөгүм кайда?» – деп эки – үч курдай сурагам, «Ал сенин бөбөгүң эмес болчу, Жанаттын бөбөгү», – деп коюшкан. Жанат – атамдын инисинин кызы. Мен да «ии, Жанаттын бөбөгү турбайбы», – деп ынанып кала бердим.
Таенемдин үйүндө апам экөөбүз он жылдай жашадык. Апам бала бакчада тарбиячы болуп иштеп жүрдү. Мен мектепте окуп аттым. 7-классты бүтөөр жылы жайында апам турмушка чыкмай болду. Коңшу айылда жашаган аялы каза болуп калган, узун бойлуу, кең далылуу келишимдүү киши жуучулукка келиптир. Ага апамдын да көңүлү тартып, макулдугун берген экен. Ошентип, биз коңшу айылга көчүп бардык. Мени, албетте, апам жанынан эч кайда чыгарбайт болчу.
Ал убакта боюм өсүп, көкүрөгүм чыгып, селки түспөлүнө жакындаша баштагам.
Мен эрте чоңойдум. Атамды тартып, сөөктөрүм чоң, боюм узун болгондуктан он эки – он үч жашымда тааныбаган адамдар бойго жеткен селки катары кабыл алып алышчу. Көкүрөгүм эрте чыкты. Биринчи ооруп, кызарып, көмкөрөмөн жата албай калдым. Бирөө-жарымдын колу байкоосуз тийип кетчү болсо, көзүмдөн от чагыла түшөт. Анда, болгону 3-класстын окуучусу элем да, менин эмчегим өсүп калаарын ким ойлоптур дейсиң. Бир күнү таенем эки колум менен боорумду басып жүргөнүмдү байкап калыптыр.
– Ай, кыз, бери келчи, эмне эле бүрүшүп калгансың, – деп жанына чакырды.
– Мына бул жеримде бирдеме дөмпөйүп оорутуп жатат. Колум менен кармасам катуу, – дедим мен майкамды өйдө көтөрүп.
Таенем абдан үңүлүп карады. Көзү жетпей калды окшойт, колумдан жетелеп, сыртка чыгып, короодогу алма бактын түбүнө отура калып, дагы карады. Анан таңыркай башын чайкап, ары жактан келаткан апама кыйкырды.
– Зейнеп, кызыңды дарыгерге алып барбасак болбойт окшойт.
– Эмнеге?! – апам чоочуп кетип, эки аттап эле жаныбызга жете келди.
– Кара, көкүрөгүндө дөмпөйүп бирдеме чыгып калыптыр.
Апам карап, таенеме таңыркай тигилди. Ал да апамды бир топко тиктеп турду. Экөө сыртка чыгарышпаган ойлорун ичтеринен түшүнүштү окшойт.
– Эмчеги өсө турган деле маалы боло элек эле… – деп койду таенем акырын. Апам да аны туура көргөнсүп, башын ийкеди. «Эмчеги!» Бул сөз кулагыма шак эте калды. Коңшубуздун бойго жеткен кызы бар эле. Эмчеги да өтө чоң. Тезирээк басса «бийлеп» жиберет, ошондон уялабы маалкатып, каалгып басат. Узун чачын өрүп артына таштап, көкүрөгүн аста кыймылдатып келатканы мага укмуш кызык көрүнчү. Эртерээк эле мен да бой жетип, көйнөгүм көкүрөгүмдү тиреп турганын каалачумун. Ошондуктан, таенемдин сөзү мага майдай жакты. Акырын алардын жанынан алыстап кетип, сарайдагы үймөк чөптүн арасына барып, көкүрөгүмдү жакшылап байкаштырдым. Чын эле дөмпөйүп бирдеме бери көтөрүлүп калыптыр. Бир эсептен кубансам, бир эсептен уялдым. Эртеси апам менен дарыгерге алып барды. Эркек киши экен. Карап, кармап көрүп, апама «Кабатыр болбо, кыз балдардын организми ар түрдүү да. Бириники эрте, бириники кеч жетилет», – деп койду. Ооруканадан үйгө карай апам ойлуу келди. Энелерди кызынын жетиле баштаганы да санаага салат көрүнбөйбү. Ошентип, тез эле көкүрөгүм билинип, боюм ансайын өсүп, белим ичкерип, жамбашым дөмпөйүп, сулуу селкиге айланып чыга келдим. Куурчак ойномок тургай, көчөдө балдар менен кубалашмайды баягы сарайдагы үймөк чөпкө барып өз көкүрөгүмдү өзүм жакшылап «текшерүүгө» алгандан кийин эле таштагам. Башымды көтөрүп, буттарымды аста таштап, тим эле кер маралдай керилип баса баштадым. О, айылдагы боз уландардын кызыкканын айтпай эле коеюн. Ары бассам да, бери бассам да ышкырышып, сыртымдан уялымыш болгонум менен бул ичимден мага майдай жагып, такыр эле болбой калдым. Мурда таенемдин кулак-мээмди жегенинен гана аргасыз эки чаканы көтөрүп, булакка жөнөсөм азыр, айттырбай эле сууга жөнөчү болдум. Анткени, булактын боюнча футбол талаасы бар. Эми футбол талаасы деп атап коюшат, кадимки эле жайдак калган ээн жер. Жашыл чөп каптап калганынан улам эки жагына эки темир кое салышып, «дарбаза» деп аташып, боз улан, жигиттердин баары ошол жерде күнү бою бир топту кубалап жүрө беришет. Мен ал жерден өтүп баратканда топторун таштай калышып, мени жапырт карашып, ышкырганы ышкырып, кыйкырганы кыйкырып кызыгууларын билдиришет. А мен… Мен ансайын кайкала басып, алар тарапты бир да карап койбой кете берем. Анан апам башка айылга турмушка чыккандан кийин футбол талаасы да, ал талаадагы боз уландар да калды. Мен башка мектепте окуй баштадым. Өгөй атам жапалдаш бойлуу, момойгон жоош киши экен. Анын менден бир класс жогору окуган уулу бар. Апасы мындан бир нече жыл мурун каза болуп калыптыр. Баласы менен тирилик өткөрүп жүрүп анан тааныштардын жардамы менен апамды таап, үйлөнүптүр. Баласы атасына карама каршы сыяктуу эле, бою узун, шыпылдап, сүйлөөк, тегирменге салса бүтүн чыкчудай эле кебетеси бар. Биз тез эле тил табышып кеттик. Бир туугандардай мектепке чогуу барып, чогуу келип, жумушту да чогуу жасап, сабакты да чогуу окуп, ал турмак уктай турган бөлмөбүз да бир болчу. Жаңы мектептеги балдар да мага көз артып жүрүштү. Танаписте китеп- дептерлеримдин арасына билдирбей кат жазып салып коюшчу. Баары коендой окшош, тим эле бир китептен көчүрүлгөндөй. «Мен сенин айжамал жүзүңө бир көрүп ашык болдум» деп башталып, каттын түбүнө тартылган сүрөтү да окшош: канжар сайылып, кан тамчылап аткан жүрөкчө. А менин өгөй атамдын баласы, эми агам десем деле болот го, андай каттарды көргөндө жаак эттери карышып, ачууланып, майдалап тытып ыргытып, мага сөөмөйүн кезечү: «Бир да жигит менен жүрбөйсүң, уктуңбу?!» «Эмнеге? - дечүмүн ансайын кыжырына тийип, – Кыздардын баары эле жүрүп атпайбы». «Сен кичинекейсиң….» – дейт мени тиктеп, көзүнөн эмне деп айтаарын билбей калганын билип койчумун. «Кандайча кичинекей?» – деп мен да акырын көкүрөгүмдү карап койчумун. Бул убакта көкүрөгүм көк тиреп, бир топ чоңойуп, кийимимди тиреп калган да. Мен аны сыймык катары көрчүмүн. Мындан да чоңураак болсо экен деп тиленип, кыздардан «Эмчекти кармаласа тез өсөт экен» дегенди угуп калгандыктан, түнү кармалап жатчумун. Антсем, агам көзүн буруп, жүзү кызарып ары басып кетчү. Кыздар кантсе да сезимтал болот эмеспизби, мен анын мага кайдыгер эмес экенин байкап, дагы-дагы кызгантмакка мага такыр кызыгы жок каттарды үйгө ташып келип, атайын аны окусун деп көрүнөө жерге коюп койчумун.
2-бөлүм
Ошентип, жыл артынан жыл өтүп, 9-класска да келип калдым. Кайтаруучум кыйын болдубу, же чын эле көңүлүмө жаккан жигит жолукпадыбы, айылдын дээрлик бардык боз уландарынан баштап, бойдок жигит, ал турмак улуу эле кишилердин да ашык болгонуна карабай эч ким менен мамиле түзбөдүм. Түнү үйүн тегереги ышкырыкка толуп, жигиттер келишсе да, жылуу төшөгүмө кирип, кыялданып жатууну жактырчумун. Бир күнү эле түн ичинде ойгонуп кеттим. Кулагыма кыңшылаган кыздын дабышы угулду. Эмне болуп кетти деп эсим ооп, башымды аста көтөрүп карай салсам агам төшөктө жатып алып, телевизордон кино көрүп атыптыр. А киносу алиги темасында экен. Түндүн бир оокумунда ушундай кинолор берилерин кийин билдим. Калп эле оодарылып, ойгонгонсуп койдум эле, дароо телевизорду өчүрө салды. Денем дүүлүгүп бир башкача болуп чыктым. Эки санымдын ортосу ысып, ал ысык алкымыма да жетип, оозумдун ыпысык дем чыгып, ал бетимди кызартты. «Келиңизчи, тартынбай коюнума кириңизчи», – дедим агама. Албетте, ичимден. Сыртымдан айтууга даай албадым. «Тартынбаңызчы, кириңизчи коюнума», – деп ичимден жалынып-жалбарып, суранып аттым. Уктагандай болуп көзүмдү жумганым менен ичим өрт менен жалын. А агам аны сезип койсочу. Эмчек кабым анан трусам эле бар болчу, ысуулап жуурканды тээп таштадым. Бир убакта агам да менин жарым жылаңач кейпимди көрүп, дүүлүгүп кетти окшойт, акырын жаныма жылып келди. Колун жакындатып, эмчегимди сылагылады. Мен катуу уктаган адамдай болуп, демимди да чыгара албай жатам. Анан эмчек кабымды ылдыйлатып, үрпүн чыгарды да, жаш баладай болуп аймалап соро баштады. Мындан ары уктамыш болуп жатууга мүмкүн эмес эле. Эми эле ойгонгондой баш көтөрө калып, жаагына бир чаптым: «Уяты жок! Азыр атам менен апама айтам!» Ордумдан туруп жөнөмүш болсом, кучактап төшөккө баса калды.
– Жо-ок, жаным, кызууланбачы. Биз эми чоңойуп калдык го, ушинтип эркелешип туралы да. Мына бул кинону көрсөң, орустар өгөй бир тууганы менен боло беришет экен, – деп телевизорду күйгүзө салды эле, ал жакта так эле секстин кызуу жүрүп аткан учуру экен. Мен аны көрүп токтоно албадым, ден-боюм чыбырчыктап, жан жерим кызыктай болду да калды. Агам абалымды байкадыбы, тартынбай кучактады. Мен да анын кучагына кирдим. Эринин эриниме такап, калбыйган эриндери менен менин оозумду шилекейлеп өөп баштады. Мен да тилимди сунуп, анын оозунун ичине киргиздим. Кыздардан уккам да. Укканымды жасадым. Биринчи өбүшүүм эле, тилимди болушунча сорду, түбү ооруганына да кайылмын, жагымдуу сезимдерге башым чулганып жыргап жата бердим. Бир убакта моюнумду аймалап келип, эмчегимди өпкүлөп, үрпүн оозуна салды. Мен ээрип болбой калдым. Эс-учумду жоготуп салгандай эле болдум. Бир убакта эсиме келсем, трусамды да, эмчек кабымды да чечим салыптыр. Өзүнүн трусасын чечип аткан экен.
– Эмне болду? – дедим.
– Кыздыгыңды алайынчы? – дейт үнү дирилдеп, колдору да калтырап алган.
– Жок, жөн эле ушинтип өбүшөлүчү, – дедим мен. Трусамды кийе салдым.
Ал зордогондон корктубу, же жаш бала кантсе да ыкка тез көнөбү, «макул» дей салып, дагы өбүштүк. Колу ылдыйлап трусамдын ичине колун салып, манжаларын андан ары киргизе баштады. Мындайга биринчи жолу туш болуп атсам, анын кесепетин кайдан билмекмин, башка дүйнөгө туш болгондой магдырап жатам. Башын буттарымдын ортосуна алып барып, трусамдын бир өңүрүн кайрыды да, жан жеримден соруп кирди. Мен чыдабай катуу кыйкырып жибердим. Үнүм катуу чыкты, аркы бөлмөдөгү апамдарга угулду окшойт, апамдын биздин бөлмөгө келатканы байкалды. Агам шарт туруп, эки аттап төшөгүнө жетип, кирип кетти. Мен да жуурканымды жамынып, эч нерсе билбегендей көзүмдү жумдум.
Апам кирип келгенде экөөбүз тең «катуу» уйкуда жатканбыз. Апам бизди карап, мени түшүндө чоочуп кыйкырды окшойт деп ойлоп, көңүлү жайландыбы, жанымда отуруп, башымды сылап кайра чыгып кетти. Ал чыгаары менен аңдып жаткан агам боортоктоп жылып жаныма келди. А мен апамдан коркуп кеткендиктен каалоом кайтып кеткен болчу.
– Бар кетиңиз! – дедим орой, көкүрөгүнөн түрткүлөп.
– Койчу, эми Ханум, эми эле жыргап атпадык беле? – деп болбойт. Дагы да өбүшүүгө аракеттенип, колдорумдун түртүп турганына карабай, оозу менен оозумду көздөй эңилет.
– Болду! Жакпады! – дедим.

●●●

Эртеси ойгонуп, төшөгүмдө бир топко турбай жатым. Агам уктап жатыптыр, бир убакта түнкү кылыктарыбыз эсиме кылт уруна түштү. Бетим чымырап, жер жарылса кирип кетчүдөй эле болуп уялдым. Агам тургуча деп шашып-бушуп дабыш чыгарбай кийинип, сыртка чыга качтым. Апам уй саап бүтүп, колуна сүт куюлган чака көтөрүп малкана жактан келатыптыр. Өгөй атам бадага уйларды айдоого короодон эми чыгара баштаган экен. Апам мени көрүп таң калганынан кашык серпти:
– И, Кудай жалгап, бүгүн эрте тургансың? Ооруп калган жоксуңбу?
Түшүндүңөр да, мен эртең менен эрте турган сергек кыздардын катарына кирбейм. Мектепке ойготордо апамдын «тили жешилет». «Тур, тур дейм» деген сөз менен башталып, акырында чыдабай кетип, «Лакыйган өлүк-тиригиңди көрөйүн, элдин кыздары таң заардан туруп уй саап, нан жаап анан мектебине кетишет. Муну бир саат калганда ойготсом да болбойт», – деп сүйлөнүү башталат. Кээ бир күндөрү сүйлөнгөнүнө да кайыл болуп, башымды жуурканга катып, ширин уйкунун жетегине жетеленем. Андайда апам жуурканымды бир силкип ачып, чоңойуп калганыма карабай далыма эки-үч жолу күп эттире чабат. Анан эр болсоң дагы уктап көр. Апам карылуу аял, муштуму эркектикиндей бар. Анан да абдан катуу.
– Байке, уйду бадага мен кошуп келейин, – дедим апамдын какшыгын укпаган өңдүү өгөй атама карап. Апам ансайын таңыркады.
– Бул кыздын түшүнө албарсты кирген окшойт.
– Апам, – дедим, – Албарсты кирсе адам ныксырап уктайт. Демек, бүгүн менин түшүмө периштелер кирди.
– Ий, Кудай ай, күн сайын эле периштелер кирип турса экен. Болбосо, бул кебетең менен эртең күйөөгө чыксаң бырылдап уктап жатып мени уят кыласың. Эки айдан кийин кызыңарга ырахмат деп алып келип коюшпаса эле…
Уф! Башта-алды. Күнүгө ушул, али 16 жашка чыга элекмин, мектепте окуп жатам, а ойлогондору күйөөгө чыккандан кийинки абалым.
Өгөй атам унчукпай колундагы таякты мага карматты. Абдан жоош киши, кой оозуна чөп албаган. Эмне десең макул, апамдын айдаган жагына гана басат го чиркин. Кээде апам мени жемелеп-жуктап, «репертуарындагы» болгон сөзүн «арнап» калганда, ичимден «сиздикиндей мурдуң кайсы десе, оозун көрсөткөн күйөөгө тийсем, уйкучу экеним деле билинбейт», – деп ойлоп коем.
Уйду бадага кошуп кайтып келатсам сүйлөгөндө жамажайына шилекей топтолуп, быдылдап сүйлөгөн классташ кызым артымдан жете келди.
– Ханум, сен да бадага чыктыңбы э? – деп таң калат. Кареги чыгып кетчүдөй болуп алаңдаган көз ансайын тостоет. Азыр эле апамдын сөзүнө кекиртегиме жеткидей тоюп келаткан жаным ага мурдум менен бир тийдик.
– Чыктым! Көзүңдү көп алаңдатпачы, азыр карегиң тарс этип жарылып кетет!
– Тилиң ачуу, – деди классташым таарынгандай терс бурулуп, үнүн жай чыгарып, – Мен жөн эле сурадым да.
– Жөн дагы сураба!
Аңгыча болбой бизге бет маңдайлаш айдалып келаткан бука уйлардын бирине секире калды. Тигинисин бир кулач кылып чыгарып алыптыр. Оозумду ачып, классташымдын таарынганын да унутуп, бир саамга тиктедим. Түнкү окуя дагы эсиме түшүп, бул саам уят эмес, каалоо сезими ичимди өрдөдү. Буканын ээси мени тиктеп калганын байкап, көзүмдү ала качып, кадамымды тез-тез шилтедим.
Үйгө келсем, үйдөгүлөр дасторконго эми отурушуптур. Апам экинчи күйөөсүнөн эки уул төрөгөн, деги бир тынч отурбаган шумпайлар. Адаттарынча кашыктарын ургулашып, чыныдагы чайларын төгүшүп, апамдан уруш угуп жатышыптыр. Бирок, негедир, менин байкоомчо апам бул балдарына мага тийгендей катуу тийбейт. Көп тентектиктерине көзүн жумуп, азыр урушса, бир мүнөттөн кийин айланып-кагылып жиберет. Өгөй баласына деле ачуу тилин агытканын уга элекмин. «Эрмекбай, бул ишти жасай койчу, Эрмекбай, тамактанып алчы», – деп эле турат. Бир эле мен апамдын көзүнө желмогуз көрүнгөн.
Агамдын бетине карай албай дасторкондо коомай отуруп, алдымдагы ашты түгөтүүгө шаштым. Апамдын жемеси көпкө күттүрбөдү:
– Апылдабай шашпай жечи, айланайын! – көзүнүн төбөсү менен жактырбай карады.
Башка учур болгондо бул сөзү чымын чакканчалык деле тиймек эмес. А азыр, такыр башка кырдаал да… Түнү агамдын кумар отун козгогон аялзаты болуп атпадым беле, эми апасынын жемесин уккан, мурду бырылдаган бир кызга айландым… Агам акырын ууртун жыйырып күлүп койду. Бул менин безиме тийди. Көзүм каканактап, ыйлап жиберүүдөн качып, тамагымды да жебей дасторкондон туруп кеттим.
3-бөлүм
– Эй, көкбет, – деди апам бир топтон кийин мен отурган бөлмөгө кирип, – Тамак таштап туруп кеткен жаман болот.
– Кызын жемелегенден ырахат алганчы? Жакшы болобу? – дедим мен да.
– Тили чыгып калганбы? Тилиңди сайратпай, барып дасторконду жыйна, мен айран уютам.
Эмне демек элем, оозгу бөлмөгө чыгып, дасторконду жыйнадым. Идиш жуудум. Үй шыпырдым. Полдорду мизилдете жууп чыктым. Көйнөгүмдүн этегин бири бирине байлап алган элем, пол жууганга эңкейгенде санымдын жарымы эле көрүнүп аткан. Көйнөгүмдүн да көкүрөгү ачык. Бир убакта астанадан эки буту көрдүм. Башымды өйдө кылсам көзүн кымыңдатып агам тиктеп туруптур. Эки көзү көкүрөгүм менен санымдан өтөт. Бир заматта мага аялдык наз орной калды. Көзүмө түшкөн саамайымды үйлөп, аны тиктеп жылмайдым.
– Эмне болду?
– Эч нерсе, – деди да жаныма келип, кулагыма шыбырады, -Түндүн киришин чыдамсыздык менен күтүп жатам.
Денем өрт коюлгандай дүр эте түштү. Бетим алоолонуп, колумдагы пол жууган чүпүрөктү тиштегилей бериптирмин. Качан гана агам:
– Бул пол жуугуч чүпүрөк, оозго салынбайт, – деп колумду ылдый тартканда гана өзүмө келдим. Агам күлгөн бойдон чыгып кетти.
Бирок, ал күнү өгөй атама жайлоодогу жылкылары жоголуп кеткени тууралуу кабар келип, ал шашылыш жайлоого жөнөдү. А түнү апам коркоорун айтып, мага төшөктү өзү жаткан бөлмөгө салдырды. «Корккондо кыз керек болуп калат. Башка учурда желмогузду көргөндөй жаман көрөт да турат», деп ичимден сүйлөнүп, сыртымдан байкатпай төшөк салдым.
Ошентип, агам экөөбүз Күкүк менен Зейнептей бири бирибизди кучактай албай, күндүз сырдуу көз караштарыбызды чагылдырып эле жүрдүк.
Бир күнү эртең менен ойгонсом төшөгүм сууга чыланып калгандай эле чалпылдайт. Карасам, кан! Жүрөгүм түшүп, ыйлап жиберейин дедим. Кан алаамдан агып жаткандай. Эсиме кошуна улуу кыздардын айтканы урунуп, ар бир аялзатынын башына келчү нерсе мага да жеткенин билдим. Акырын туруп барып, шейшептердин бирин алып кайчылап, бир нече бөлүктөргө бөлүп, ич кийимди алмаштырып коюп алдым. Кан болгон шейшеп-төшөктөрдү кантип эшикке алып чыгып жуушумду билбей башым катты. Үйдүн артына кир жуучу чылапчын менен бир чака суу алып барып, бирөө-жарым көрүп калышынан сактанып, шашып-бушуп жууй салып, жайып койдум.
– Эмне, сийип койдуңбу? – деди апам төшөктүн жайылып турганын көрөөрү менен.
– Бектур эртең менен менин төшөгүмө жатып алыптыр, ошол сийип койду, – дедим төрт жаштагы иниме күнөөнүн баарын оодарып. Дагы жакшы, төрткө чыкса да сүйлөгөндү толук үйрөнө элек эле, иним унчукпай жаныбызда турду. Үнүмдү атайын бийик чыгардым, оозгу бөлмөдөгү агам да уксун дедим.
– Аа, – деп койду апам уулунун чекесинен сылап, - Жаш бала да.
– Камыр жууруй кал, – деди апам анан, – Таежеңдер келишет экен. Боорсок жасайлы, атаң да келип калса жакшы болмок, кой сойгонго.
«Хе, атам имиш», – ичимден келекеледим, «Менин атам башка». Бул сөздү сыртымдан айта турган болсом угаар сөзүм белгилүү. «Кайсы кыйраган атаң бар экен? Ушунча жыл канымдан жаралган балам бар эле деп келип койдубу? Ар деген жок экен да сенде», – демек.
Таежемди жакшы көрчүмүн. Анткени абдан ачык, шайыр адам. Мага чын дилинен көңүл бурган бир гана ошол таежем. Суроолорума жооп берип, акыбалымды байкап турат. Ошон үчүн кубанып, камырды эки айттырбай жууруп, ачыгандан кийин жайып, боорсок кыла баштадым. Апам экөөбүз алеки заматта бышырып алдык.
Кечке жуук эжем менен жездем да келип калышты. Апам бир туугандарынын улуусу болгондуктанбы, же шаардан келатканда таенемдер жашаган айылга биздин айыл аркылуу өтүшкөндүктөнбү, эжем менен жездем дайыма бизге кайрылып, бир күн түнөп, анан таенемдердикине кетишет.
Машине токтогондо баарыбыз жабыла сыртка чуркадык. Биринчи жездем түштү. Узун бойлуу, кара тору чырайлуу киши. Аскер жаатында иштейт. Кара көздөрү адамды тешип жиберчүдөй карайт. Булардын баш кошкону да кызык. Жездем эжемдин жакын курбусу Жаңыл деген менен жүрүптүр. Экөө үйлөнө турган болушуп, сөз бекитишет. Жаңыл менин эжем Айсараны курбу болуп жеткирип келүүгө көндүрөт. Жездем Оштун бир айылынан болот. Өмүрү барып көрбөгөн ашуунун ары жагындагы аймакка баруудан Жаңыл чоочулады окшойт да. Эжем да негедир буту тартпай, курбусунун көңүлүн кыя албаганы үчүн гана макул болуптур. Болжошкон күн келип, жездемдин достору эки машине менен келишип эки кызды отургузуп алып узак жолго чыгышат. Жолду катар жаштар шатыра-шатман болушуп ырдап-чоордошуп барышат. Төө-Ашуудан ашкандан кийин жай мезгили болгондуктан көк чөпкө тасмал жайышып, тамак-ашты жайнатышып, ал жерде эки-үч сааттай кармалышат. Эми гана баарын жыйыштырып, жуп жөнөшөрдө Жаңыл:
– Менин ичим ооруп жатат, арыраак барып келейин, сен буларды алаксыта тур, артымдан барып калышпасын, – дейт эжем Айсарага.
– Мен да сени менен барайын, карачы бул жагы тоо, бул жагы суу экен, эсиң чыкпасын, – деп эжем кыңырылса да, курбусу айтканын бербей:
– Жок, сен мында бол. Сен жанымда турсаң ээн-эркин бошоно албайм, – деп өзү жапыз тоо тарапка бет алат.
Бери жакта ардемени айтышып, каткырып жатышкан жигиттер Жаңылдын тоо таянып басканын эрөөн алышпайт. Алар кыздын ал тарапка эмнеге кеткенин айттырбай түшүнүшкөндөй. Бир гана эжем тоо кыялап чыгып бараткан курбусунун карааны тоонун аркы тарабына эңкейип көрүнбөй калгыча, алда-немеден шек санагандай карап турат. Ошентип, арадан жарым сааттай убакыт өтөт. Жаңыл келбейт. Дагы жарым саат күтүшөт. Келинчектен кабар жок. Ошондо гана жаштар санааркашып, ар кимиси тоонун ар кайсы жагын карамайга жөнөшөт. Аңгыча күн байланып, кеч кирет. Күүгүм кирген сайын аркайган тоолордун сүрү артып, ансайын жүрөктөрүн түшүрөт. Төрт-беш саат издеп суй жыгылышкан жигиттер акыры машиненин жанына топтолушат.
– Ит-пит талап кетпеди бекен? – дейт бири.
– Карышкыр жок беле бул аймакта? – экинчи жигиттин сөзү Айсаранын ансайын үрөйүн учурат.
– Аң-паңга кулап кетпедиби, бардык жакты жакшылап карадыңарбы? – деген азыркы менин жездем, ал убактагы Жаңылдын болочок күйөөсү Эркин да тамекини дембе-дем тартып, ыраңы бозоруп, жаак эттери калтырайт.
Жигиттердин бири тоо таянып түшүп келатты. Аны көрүп беркилери жакшы кабардан үмүт кылышып, жакындап келишин чыдамсыздык менен күтүштү.
– Малик, эмне болду, кабар барбы? – деп кыйкырышты.
– Кое тургула, суу барбы, суусадым, – деди Малик Айсарага карап, – Мага суу берчи.
– Кое турчу сууну, сен биринчи айтчы, бирдеме биле алдыңбы? – санаасынан ынтыгып турган Эркин досунун жайма-жайлыгына жарылып кете жаздады.
Малик аны укпагандай Айсара берген сууну иче берди. Эркин ачуусу менен бөтөлкөнү бир койду эле, Маликтин колунан ыргып жерге кулап, ичинде суусу жер жайылды.
– Эмне болуп атасың, Эркин?! Аял алам деген сен, кыз менен сүйлөшкөн сен, аның жарым жолдон качып кетсе, мен күнөөлүүмүнбү?! – деп Малик да силкинди.
– Кандайча качып кетти? Биз аны ит-кушка жем болдубу, же аңга кулап кырсык чалдыбы, эртең ата-энесине кантип жооп беребиз деп эсибиз чыгып атат, – деп дагы бир жигит эси оой тиктеди. Калгандары да анын сөзүн колдошконсуп баштарын ийкеңдетишти.
– Тээтиги тоонун ары жагында жалгыз чабандын боз үйү тигилип турганын көрдүңөр беле?
– Ооба, – хор менен чурулдашты.
– Мен ошол жакка бардым. Чабан менен аялы бирдемени жашырышкансып, көзүмө карай албай узаткыча шашышты. Боз үйүнө кир деген да жок. Болбосо булардын сырын жакшы билем, сырттан келген конокту үйүнө киргизип, кымыз ичирмейинче кетиришпейт. Булар болсо кымыз да сунуштай алышпады.
– Ии, анан?
– Анан эмне, Жаңылды үйлөрүнө катып отурушат. Ал биз тууралуу эмне айтканын билбейм, балким уурдап баратышат дегенби, айтор, мени шектүү карашты.
– Сага кымыз бербей коюшса эле Жаңыл ошонукунда болуп калабы? Кызыксың деги.
– Бул жерде тура берген болбойт. Жаңыл өз тандоосун жасады. Шаарга кайттык. Тандоосун бизди ушунча убара кылбай эле шаарда жасаса бирөө сабамак беле. Акыры демократияда жашайбыз, ким кимге эрге тийет, өзү билет го, – деп нааразыланып сүйлөнгөн Малик машинеге басты.
– Мен эч кайда кетпейм! Балким, ал чабандын үйүндө кымыз жоктур. Балким үйүнө кир дебегенге башка себеби бардыр. Үйүнө киргизбеди, кымыз бербеди деп эле Жаңыл ошол жакта деп чечип кетип калсак, ал бул жерде бирдеме болсо эртең соттолуп кете турган акыбалым жок! – деп Эркин башын чулгуп, досторуна каардана карап, ары басты.
4-бөлүм
– Эй, Эркин, – деп кыйкырды Малик, – Менин кебиме ишене бер. Мен сага жамандык кааламак белем. Боз үйдүн эшигинин оң тарабындагы кийим илинчү жагында Жаңылдын кызыл курткасы илинип турганын көрдүм. Ал ашууга жеткенде үшүдүм деп курткасын кийген, билесиң. Ошол куртка менен тээтиги тоону ашып кеткенин да билесиң. Ал турмак батинкесин да көрдүм. Демек, коопсуз жерде. Биз өзүбүздүн камылгабызды караңгы киргиче көрүп, эртерээк шаарга кайталы, – деди Малик.
Эркин тык токтоду. Маликке тигилди. Тигинин тамашалаган, же алдаган түрү жок. Малик негизи эле чынчыл жигит. Эч убакта калп айтып көргөн эмес. Эркиндин ызасы ушунчалык ашты. Үйүндө ата-энеси, туугандары топтолушуп, той каадасын баштап алышканын эстеди. Эми шаарга кантип кетет. Ата-энеси, туугандары “келин келет” деп күтүп отура беришеби? Бир чечимге келгенсип бери көздөй шарт бурулду.
– Балдар, шаарга кайтпайбыз, айылга барабыз. Тойду токтотууга болбойт, туугандар күтүп жатышат.
– Колуктуң жок, мени колукту ордуна отургузасыңбы? – деп жигиттердин бири тамашага чалды.
– Сен колуктулукка жарабайсың. Айсара жарайт, – деди Эркин.
Берки четте курбусунун кылыгына түшүнүп-түшүнө албай турган Айсара селт этти. Көзү чекчейди. Балдардын баары аны карашты. Ар биринин көзүндө Эркиндин чечимин колдоого алган макулдук бар эле. Илмейген кыздын туш-тарабынан жаалап киришти.
– Айсара, бул эң жакшы шанс…
– Айсара, Эркинди билесиң, илим-билимдүү, келечектүү жигит…
– Айсара, эмне болсо да баары жакшылыкка демекчи, бул да Кудайдын кылганы, демек, Эркин экөөңөрдүн никеңер бир…
– Айсара, Эркинден ашкан жигитти таппайсың…
Айсара болсо эмне дээрин билбей, улам бирин алаңдай карап, туруп берди. Жаалап атышып машинеге отургузушуп жолду улашты. Кыздын оюна эч нерсе келбеди. Ага ачыгында, Эркин тымызын жакчу. Зыңкыйган чырайлуу жигит. Жаштыгына карабай кызматында кадыр-барктуу, жетекчилик кызматка жетишип калган. Ал тууралуу айланасындагылар: «Эркиндин келечеги кең, оо, бул баралына келгенде журт башкарат», – деп айтышат. Анын баарын уккан. Кээде курбусунун бактысына көз артып да жиберчү. Эми капысынан бул жигит өзүнүн колуна конгон бакытка айланып калаарына ишенип да, ишенбей да кете берди.
Ушинтип, булардын үй-бүлөсү пайда болгон. Жездем тез эле бутуна турду, азыр шаарда заңгыраган үйү бар. Айдаганы кымбат баалуу машине. Эжем түрдөп кийинип, түрдөп жеп үйүндө эле отурат. Иштейт элем, акча табат элем деген маселеси жок. Бир гана нерсе – ушул кезге чейин балалуу болуша элек. Апамдардын сүйлөшкөнүнө караганда, дарыгерине да, табып-тамырчысына да барышыптыр, бирок эч биринен жардам боло элек экен.
– Оий, Ханум кыз чоңойуп калган тура, – деди жездем мага күлө багып, алаканымды кысып, чекемден өөп койду.
– Чоңойбогондо, – деп апам да күлүмүш этип, менин санымдан акырын чымчып, шыбырады, – Көкүрөгүңдү жапкан көйнөк кий, өлүкканаңды көрөйүн.
Мына, кайра башталды. Көкүрөгүм чоң болсо, эмне жарымын кесип таштайынбы. Көйнөктөрүмдүн баары кичине келип калган, аны ойлогон адам жок. Кайсынысын кийсем да көкүрөгүм тартылып, азыр-азыр жыртылып кетчүдөй чып тартып турат. Кенен көйнөгүм жок дейин эле, ойлогону эле кийим, акылы бир сөөмгө да жетпейт деген кепти угам. Андан көрө уруш уккуча деп жайдын аптаптуу кечи экенине карабай, үстүмө кемсел кийип алдым. Көкүрөгүм да жабылып, өзүмдү кененирээк сездим да калдым.
Түндө эжем менен жездеме апамдын айтуусу менен төркү бөлмөгө төшөк салдым. Ал бөлмөнүн каалгасы тыгыз жабылчу эмес, катуу тартмайын кыңайып ачылып калмай «өнөрү» бар. Өгөй атам да бул күнү үйдө болгондуктан, мен кайрадан өз бөлмөмө, агамдын жанында уктамай болдум. Баарына төшөк салып, идиш-аякты жууп, ашкананы шыпырып түн жарымга чейин кыбырап сыртта жүрдүм. Анан гана кирпигимден тартса жыгылчудай болуп, бөлмөмө жөнөдүм. Каалганы ачууга колумду сунганда эжемдер жаткан бөлмөдөн акырын акыштаган үн кулагыма шак эте калды. Мен да тык токтодум. Бутумдун учу менен алар жаткан бөлмөнүн каалгасынын жанына бардым. Каалга кыңайып ачык турат. Ичкериге көз тиксем жездем эжемдин үстүндө жатат. Жуурканга жамынышпагандыктан, денелери караңгы бөлмөдө агарып көрүнүп турат. Жездем жан-алы калбай иштеп атыптыр. А эжем жай онтойт. Барып кошула кетким келип, көпкө карап турдум. Айдын жарыгы бөлмөнүн ичине толуп, алардын ар бир кыймылы мага даана көрүнүп жатты.
Дүүлүгүп кеткенимди байкабай калыптырмын. Трусам суу болуп чыкты. Денемде кумурска басып бараткансып чымырап, эки бутумдун ортосунда от жагылып жаткандай болду. Акырын колумду трусама салдым да, жанжеримди укалай бердим. Жездем эжемди итерген сайын мен да жанжеримди мыкчып-мыкчып алам. Аңгыча бирөө артымдан кучактады, колу эмчегиме жабышты. Бурулсам агам экен, «чүш» деди сөөмөйүн эринине такап. Уялып кеттим, качып кетүүнүн ордуна агамды бек кучактап, башымды көкүрөгүнө каттым. Агам колумдан жетеледи, дабыш чыгарбай бөлмөбүзгө кирдик. Төшөгүмө жаткыра салып, алкымымдан аймалап, а колдору эмчегимди эзгиледи. Буту менен трусамды ылдыйлатып отуруп, чечип таштады. «Өлдүм», – дедим ичимден, анткени, бул кумардан баш тартууга чама-чаркым жетпей турганын сездим. «Беш мүнөттөн кийин кыздыгым жок болот, балалык менен кош айтышам, аял болом», – ушул ой мээме урунду. Анткен менен агамдын кыймылдап жаткан колдорун токтотуп, өзүмдү кармоого эрким баш бербеди. Ал кыймылдаган сайын мен жер үстүнөн бир сөөмгө көтөрүлүп, абада калкыгансып, тула-боюм магдырап, бир керемет акыбалга сүңгүп бараттым. Бир кезде агам башын ылдыйлатып, эки бутумдун ортосуна такады. Эки колу эмчегимди болушунча эзгилейт. Анын колу тийген жер отко чылангансып, «албаса экен, дагы-дагы эзгилей берсе экен» деген эркимден тыш каалоо көкүрөгүмдө топтолот. Көзүм аңтарыла түштү, анткени, агамдын ысык тили менин жанжериме тийген эле. Ал жанжеримди конфет жалагандай эле жалап атты, анын ар бир кыймылы мен үчүн жашоо, бакыт болуп, өмүрү туюм көрбөгөндөй сезимдердин кучагында калкыдым. Тилин жанжериме киргизди, титиреп-титиреп алдым да, көзүм өзүнөн өзү жумулду. Азыр эле уккан эжемдин аңкыштаганындай онтоо менден да чыкты. Бир топтон кийин агам башын көтөрүп, кайра алкымыма жабышты. Өпкүлөп атып, колумду кармап акырын өзүнүкүн карматты. Агам арыкчырай, бою узун улан. Бою узун болсо ал жагы да чоң болобу, колума килейген эле бирдеме урунду. А бирок менин каалоом жоголуп кеткендей болду. Баятан бери керемет дүйнөдө калкый берип, каалоомдун баарын түгөтүп койдумбу, билбейм. Таарынтып албайын деп эле колума карматкан кайбарын мыжыгыладым. Агам үстүмө чыкты, кайбарын клиторума сүргүлөй баштады. Менде кайрадан каалоо баш көтөрдү. Жанжерим катуу нерсенин сайылышын күткөнсүп, кычышкансып, буттарым тыбырап кетти. “Салыңызчы, ичине салыңызчы!” – кантип ушул сөз оозумдан чыкты билбейм, бирок, айттым.
– Жок, салбайм, – деди агам энтигип.
– Мен кыйналып кеттим, салбасаңыз жөн коюңуз, – дедим шыбырап.
– Салсам жалап болуп кетесиң. Сен менин карындашымсың да, – агам дагы демикти, - Экөөбүз ушинтип эле буттардын ортосу менен «иштеп» жүрө беребиз. Саныңды мындай кылып бириктирчи, – деп буттарымды биринин үстүнө бирин чыгарып, жылчыгы жок бириктирди. Анын ортосуна кайбарын киргизип, чыгарып, тынымсыз кыймылдап баштады. Жанжеримден чыккан суу сандарымдын ортосунда былчылдап, агам итеринген сайын «чып-чып» эткен үн чыгат. Бир топтон кийин буттарымдын ортосу баштагыдан да көп сууга чыланып жатып калды. Ысык суюктук санымдан жылбышып төшөккө да жетти. Коркуп кеттим, оюмда бейшеп ушатып койдумбу дедим.
– Менби, же сизби? – дедим көзүм алаңдап.
– Кандайча менби, же сизби? – агам күрөшкө түшкөн балбандай ынтыгып араң эле дем алып калыптыр.
– Кимибиз бейшеп ушаттык?
– Ха-ха… – агам кыска каткырып койду, анан кайра эстей калды окшойт, оозун колу менен жапты, – Бул бейшеп эмес, – эми шыбырады.
– Анан эмне?
– Аял менен жатканда эркектен чыга турган суюктук.
– Кайсы жеринен чыгат?
– Эх, аңкоо, – деди агам эркелеткенсип жумшак сүйлөп, – Мындан ары шашпай баарын билип аласың.
Агам бетимден өптү да кийинип сыртка чыгып кетти. Жуунганга кетти окшойт. Мен жарыкты күйгүзгөндөн апам кирип келеби деп коркуп ары жактагы фонарикти ала коюп, төшөккө, буттарыма жарык кылып, карадым. Агыш, жабышкак бирдеме жатат. Итиркейим келе түштү. Жыты да жагымсыз экен. Агамдын келишин араң чыдап күтүп, ал келери менен үстүмө көйнөгүмдү иле салып, сыртка чыгып, кумгандагы муздак сууга эле алаамды жууп келе калдым. Ал түнү бир ойгонуп койбой тырп этпей уктаптырмын. Апамдын: «Сасыган арам, турбайсыңбы, чак түш болду!» – деген кыйкырыгы ойготту. Кыязы, мындан мурунку ойготкондорун укпадым окшойт. Апамдын адаты ушул: биринчисинде жай сөз менен айтат, ага болбой уктай берсең, үнү катуулатат, ага да болбосоң анан ушинтип «цензурадан өтпөгөн» сөздөрдү да колдонот. Бирок, андай сөздөргө көнүп алсаң жаман экен, кулагымдын сыртынан кетирип коюп уктай бермей да адатым бар.
5-бөлүм
– Тур! – үстүмдөгү жуурканды апам сыйрып ары ыргытып жиберди, – Чоңойду, эми жардамдашып түйшүгүмдү жеңилдетет десем, мунун иш кылайын деген ою жок. Эртең күйөөгө тийсең да ушинтип уктайсыңбы? Бир айдан кийин алып келип койбосо болду күйөөң!
Айла жок турууга туура келди. Сырткы чыксам, агам короодо бир иш менен алектенип жүрүптүр. Биринчи түндө кучакташып, жытташкандан кийин эртеси агамды көрүп уялганымдан жерге кирип кетейин деген элем. Бул саам үйрөнө түшкөнмүнбү, уялган жокмун. Кайра мени көрсө экен дегенсип, кумганга шашпай суу куюп, аны көтөрүп короонун аркы башына барып, бети-колумду жуудум. Кайра каалгый үйдү көздөй бастым. Ал мен тарапты карабады. Ишке абдан берилгендей түрү бар. Же, уялуу кезеги ага келгенби. Элдин баары тамактанып алышкандыктан, өзүм жалгыз чай ичтим. Чай ичип бүткөнүмчө апам ары басып да, бери басып да сүйлөнө бергендиктен, ичкен тамагым ашказаныма барбай эле жолдо жоголуп кеткендей болду. Ал күнү кечке булактан суу ташып, эки чоң казанга суу ысытып, кир жуудум. Агам суу ташыганга жардамдашты. Эки чаканы каруума илип алып булакка баратсам артымдан жете келди. Кол арабага фляга салып алыптыр.
– Хануля, мен сага жардамдашпасам болбойт окшойт. Баятан бери үч жолу барып келдиң окшойт. Чака көтөргөнүңдө белиң ийилип, мына-мына сынчудай болуп калганынан улам коркуп кеттим, – деди тамашалап.
– Ии, эмнеге коркосуз, сынса сыныптыр да колхоздун мүлкү, – дедим мен да куру калбай.
– Опей, колхоздун мүлкү деп койгонун… – кулагыма жакын келип шыбырады, – Менин мүлкүм го.
– Койчу, качантан бери? – мен да кылыктандым. Тообо, эркектердин жанында кылыктанмайды биле баштаптырмын, демек, бой жеткеним ушул.
– Кечээги түндөн бери. Эми мына бул дене турпатың бүтүн бойдон жалгыз өзүңө таандык эмес. Менин да үлүшүм бар, – деп каткырды агам. Ал каткырганга көздөрү жүлжүйүп, тиштери кашкайып абдан эле сулуу болуп кетчү. Мен аны жалдырап карап калдым.
– Эмне карайсың? Чын, түнкү окуя мага абдан таасир этти, түндүн киришин чыдамсыздык менен күтүп жатам, – деди сырдуу тиктеп. Мага уят болмушум кайра кайтып келди. Бетим кызарып, кайрып сөз айтпай булакты көздөй кадамымды тездеттим.

●●●

Убакыт өтө берди, биз да агам экөөбүз жакындашкандан жакындашып жүрүп отурдук. Кээде апама таң калам, кызынын көкүрөгү чыгып, бою узарып, өзү айтмакчы эркектерге бой салып чоңойуп калганын билет. Анан эмнеге мени менден эки жашка улуу агам менен бир бөлмөгө жаткырып койгонуна таңмын да. Же, миң чоңойсом да түнкү оюнга бараарымды капарына албайт окшойт. Бирок, агам мага такыр тийбеди. Ар бир жолу санымдын ортосуна бүтүрүп алып, «Сен менин карындашымсың да, сага тийбейм. Мага ушул жетет. Сени жыттап, кучактап, кармалаган эле сонун. Баары бир экөөбүздү баш коштурушпайт. Бул туура эмес болуп калат. Ошондуктан, болочок күйөө баламдын убалына калбайын», – деп тамаша-чынга салып айтып калат. Мен да анын айтканына ынанам. Кокус агам экөөбүздүн мамилебиз сыртка чыгып, баш кошобуз дечү болсок, атам менен апамдын, толгон-токой урук-туугандын реакциясы кандай болоорун жакшы билем. Экөөбүздүн чоло жерибизди калтырбай ушагы менен да, урушу менен да тытмалап чыгышар. Кой, жер жүзүндө эркек деген толтура. Агам болбосо дагы башка эркек багымда тургандыр. Азыркы күндү ой, түндү көңүлдүү өткөргөнүмө ыраазы болуп жашай турайын, андан аркысын тагдырым көрсөтөт да.
Чынында, менин жашоом абдан эле зеригичтүү болчу. өз курагымдагылардан долдойуп чоң болуп, анын үстүнө аң-сезимим эрте өнүккөндүктөн теңтуш кыздарга кошула алчу эмесмин. Алар мага кырларын салышып, жакындашып, сүйлөгөнүмдү каалашчу эмес. А үйдө… а үйдө эртеден кечке укканым жеме. Менден кийин сиңдим менен иним бар болсо да, алы жеткени мен. Мени урушпаса апама күн кызыксыз болуп калса керек. Эне кыздай болуп сырдашмак турсун, жөн эле бир сөздү айта албайм. Айттым дегиче эптеп эле өөн таап, каарып алат. Мен үчүн туугансып, эки баланы тууду да, менин моюнума артып таштады. Эки баланы мен эле чоңойттум. Күндүз кечке көтөрүп, уктатып, жалаяктарын жууп, тамагын бергеним аз келгенсип, түнү ыйлашса да апам дароо мени тургузчу. Ушулар эртерээк чоңойуп кетишсе экен деп Кудайдан тиленип жүрүп, ал убак да келди. Кээде кыштын узун түнүндө бешик терметип отуруп, бешиктин ичиндеги оозун араандай ачып ыйлаган бала өмүр бою мени ушинтип терметтирип жатчудай сезилип, убакыт бир ордунда байланып калгандай кабыл алчумун. Эми алардын буттары басып, тилдери чыкты. Мени тоготушуп коюшпайт. Аларга бирдеме деп көрөйүнчү, апамдын ачуу тили мени чагып-чагып алат. Кээде мага апам өз апам эмей эле, өгөйдөй сезилет. Чын, бул үйдө эң жаманы менмин, жалкоосу да, уйкучусу, тил албасы, олдоксону, кейпи суугу, деги эле жаман аттуунун баары менмин. Бирок, ошол эле убакта суу ташыган мен, тамак жасаган мен, кир жууган мен, нан жапкан мен, уй сааган мен, иши кылса бул үйдүн оокатын кыбыратып аткан мен. Бирок, жакпайм. Өгөй атам балким жактырбаса ичинен жактырбайттыр, сыртынан билдирбейт. Кызым да дебейт, атымдан атап чакырат. Эсимдеги элестерди сапырып көрсөм, атам бир да жолу мага «кызым» деп кайрылбаптыр. А өзүнүн эки уулу менен бир кызын жанталашып жакшы көрүп, «уулум, кызым» деп эле кайрылат. Апама да таң калам, агама келгенде абдан жумшак, мээримдүү болуп чыга келет. «Келегой, Аслан чай ич, күчүгүм», «Аслан, картошканын куртун терип коесуңбу, эгер убактың болсо», – деп тим эле маданияттуу кайрылат. А мага келгенде «Эй, желмогуздай болбой картошканын куртун тер!» – деп бакырат. Ушундан эле билсе болот, бул үйдүн желмогузу ким да, «күчүгү» ким.
Мына ушундай уруш-жемеден баш арылбай, эч бирөөсүнөн мээрим албаган мага агамдын түн ичинде болсо да сыйпалап-сылаганы тим эле өксүп турган жериме тийгендей болуп атпайбы. Ошого баарына кайыл болуп, коюнуна да кирип, карматчу жеримдин баарын карматып… Түндү күтүп, кечэээги түнкү окуяны эстеп күнү бою үй оокатын да кыңылдап ырдап жасайм го чиркин. Мурдагыдай жаман ойлор мээме урунбай, апам жерден алып көргө, көрдөн алып жерге уруп, жемелеп жатса да, «дайдыр, дайдыр, дайдырдай, жүрө берем кайгырбай» деп гана турам го.
9-классты аяктап калганымда, агам орто мектепти бүттү. Мен аны классташ кыздарынан тымызын кызгана берчүмүн. Айрыкча, бир кызы бар. Агама жабышып, жанында кайда барса самсаалап ээрчип алат. Анан дагы мени карындашы деп ойлойт го (түнкү жоруктарыбыз үч уктаса да түшүнө кирбесе керек) бир жолу агама жазган катын мага жеткирип берчи деп суранып берген. Ии деп алдым да, жарым жолдон арык боюндагы талдардын артына жашынып окусам, сезимин билдирген кат экен, жыртып-жыртып, арыктагы сууга ыргытып салгам. Агама эч нерсе айтпагам. Бирок, ал дагы өлөрман кыз экен, кантип жетти билбейм, агам менен жүрүп алыптыр. Булардын кыз-жигит болуп алышканы мектепке тез эле жайылды. Укканымда мектепте өзүмдү араң кармап, кандай мектептен чыктым, ошондой көз жашымды кое бердим. Классташтарым менен мамилем начар болчу дебедимби, а биздин үй мектептен абдан эле алыс. Үйдүн мектепке алыс болуп калганына ошондо биринчи жолу кубандым. Ыйлап келатам, ыйлап келатам. Айылдан чыккан жерде өңгүрөп үнүмдү да чыгардым. Кайра биздин айылдын башына жакындаганда үнүмдү бастым. Ошентип, үйгө келгиче эки көзүм тоо болуп шишип чыкты.
– Эмне болду? – деди апам мени көрүп, – Эмне көзүңдү кызартып, мен өлдүмбү?! – акырая карады.
Апа, айланайын, апа, кызыңдын ичинде эмнелер болуп атканын билүүгө аракет жасап койсоң болбойбу?! Мени класста эч ким кошпойт, баары жаман көрөт, баары шылдыңдайт, анткени, кийимим жупуну, колума урунгандын баарын үстүмө кийем. Боло берет, сыланып-сыйпансаң эле суук кейпиң оңолуп кетет беле деп таежем, таажеңемдердин эскисин, болгондо да чоң аялдар кийе турган кийимдерин алып келип, мага чактап, эки жагын кыркып, кыйшык-буйшук кылып өзүң тигип, кийгизип коесуң. Анан мен кантип эл катарында башымды көтөрүп басып, кыздарга тең ата сүйлөй алам. Кантип жашап, кантип окуп жатканыма эмнеге кызыкпайсыз?! Мен сиздин кызыңызмынбы, же багып алдыңыз беле?! Бул кыйкырык албетте, сыртыма чыкпады. Ичимден ыйлап, ичимден кыйкырып алдым да, апама айтуунун кереги жоктугун билип, үйгө кирип кийимимди алмаштырып чыктым. Негизи, кийим алмаштырбай деле койсом болот, үйгө кийчү кийимим менен мектепке кийчү кийимимдин кылдай айырмасы жок. Жөн гана мектептен келгенден кийин кийим алмаштырыш керек деген гана эрежени карманам да.
6-бөлүм
Бир-эки сааттан кийин агам келди.
– Ханум, Аслан келди, агаңа чай бер, – деди апам сырттан кыйкырып.
Мен оозгу үйдө идиш жууп жаткам. «Келмектен өтүп кетпейби», – дедим ичимден, «Чай ичпей балээни ичсин». Бирок, апам кокус кирип калса, тасмал жайыла электигин көрүп, айкырып баштабасын деп, коркконумдан эле жайдым. Тасмалга нан, май, айран коюп, термостогу чайдан пиалага куйдум. Агам да бул убакта келип, тасмал четинен орун алды.
– Тынчылыкпы? – деди мени карап, – Эмне болду?
– Эмне болуптур? – мурдумду шуулдата тартып, ичимдегини айткым келбей бултуйдум.
– Көзүң кызарып… ыйладыңбы?
– Бул үйдө ыйлабай жүрө аламбы? – деп койдум. Кызганганымды айткым келбей калды. Мектептен үйгө келгенге чейин агама айтмакка сөздөрдүн эң ачууларын таап, даярдап койдум эле. А азыр айткым келбей калды.
– Калп айтпа? – деди агам, колундагы нанын оозуна жеткирбей кармаган тейде, – Сен бул үйдөгү сөздөргө, мамилеге көнүп бүткөнсүң, сен аларга ыйламак тургай быш этип да койбойсуң. Демек, башка бир нерсе болду, айт? Ким капа кылса, өпкөсүн жулам!
Агамдын көзү тикирейип, чын эле азыр бир адамдын өпкөсүн жулуп салчу кебетеленип калды.
– Өзүңдүкүн жул! – дедим мен.
– Кандайча?
– Ушундайча. Ме, бычак, – деп текчедеги бычакты алдым да колуна тасмалга койдум, – Ушуну менен көкүрөгүңдүн тушуна сайсаң, дал өпкөңө тийет, анан бери сууруйсуң.
Агам бир мени, бир бычакты карап көзүн тостойтуп, эч нерсе түшүнбөй турду. Ошол маалда сырттан апам кирди.
– Эй, жарыбагыр, кимге катуу сүйлөп жатасың?! Агаңабы?! Ии, тилиң эми Асланга да чыга баштадыбы? Мага каяша айтканың аз келгенсип, Аслан калдыбы? – деди жаалданып.
Аслан ортого түшө калды.
– Жок, жеңе (ал апамды жеңе дечү, а мен жинди анын атасын ата деп алгам), Ханум мага катуу сүйлөгөн жок, мектепте кечеге даярданып атышкан, ошону эле айтып берип жатат.
Апам үндөбөдү, бирок, мени акырая карап алды. Тим эле көзүндө огу болсо, тарс этип атып жибергиси бар.
Ошону менен биздин сөзүбүз бүттү. Мен өз ишим, агам короодогу өз иши менен алек болду. Биздин сүйлөшүүбүз түнү бөлмөбүзгө киргенде башталды.
– Кана, айтчы эми, мен эмнеге өз өпкөмдү өзүм суурушуп керек? – деди жаздыкка башы тийери менен.
– Зулайка экөөңөрдү кыз-жигит экен деп уктум, ушул чынбы? – мен да ага суроо менен кайрылдым. Агам андан аркысын айттырбай түшүндү, бир аз күлдү.
– Кызганып алганын, чын болсо эмне экен?
– Ким кызганып жатат? Менби?! – чындык кеп ушунчалык ачуу болоорун ошондо билдим. Кызыңдап, жаздыктан башымды көтөрө калдым. Азыр кызганбаганымды далилдөө үчүн терезеден секирип деле кетүүгө даярмын.
– Анан ким? Зулайка менен кыз-жигит экен деген сөздү угуп жолду ката бырылдап ыйлап келдиң да? Эки көзүң тоо болуп шишип, ага кошулуп бетиң да шишип…
Дубал тарапка оодарылып, башымды жуурканга чүмкөп жатып алдым. Ичим туз куйгандай ачышып жатты. Менин бул балага баам-баркым деле жок турбайбы. Алдап-салдап коюунун ордуна кайра шылдыңдаганы эмнеси.
– Таарынчак, бери кара, – биз кезде агам жылып, менин төшөгүмө кирип, далымдан кучактады. Мен анын колун силкип таштадым. Ал кетпеди.
– Жинди десе, Зулайка менен кыз-жигит болуп жүрөт экен деген сөздү угуп эле баарына ишене бересиңби. Мектепте кимди кимге гана кыз-жигит кылган ушак чыкпады. Биздикилерди билесиң го…
– Ошондо кыз-жигит эмессиңерби? – деп бери бурулдум.
– Кыз-жигитпиз…
Кайра дубалга карай бурулмакчы болдум.
– Бирок, мен аны жакшы көрбөйм. Экөөбүз канча жылдан бери жакшы мамиледе болуп келатабыз, ошондон бери эч бир кызга сүйлөбөйм. Балдар да жаман ойлоп башташты. Экөөбүздөн да шектенишмек жүрүп отурушуп, ошондуктан, аларды алдоо үчүн Зулайкага жигит болумуш болуп койдум.
Чын айттыбы, калппы, билбейм, бирок, менин ишенгим келди. Кубанганымдан балыктай туйлап, ал түнү агамды абдан жыргаттым. Катуу, жоон кайбары эки санымдын ортосуна тирелгенде, менин жанжеримдин ичине чок таштап жибергендей кызып, кумурска өрдөп бараткандай кычымсырап, “Киргизчи, киргизип эле жиберчи!” – деп жалдырай берчүмүн, жалдырай берчүмүн. Бирок, агам бир да жолу менин азгырыгыма кабылбады. Өзүнүкүн бүтүрүп алып, меникин жалап берчү. Ошонусу менен өзү кабылган жыргал сезимге мени да жеткиргиси келчү окшойт. Жанжериме ыпысык тили тийгенде мен жерде жок болчумун. Калкып учуп, асмандын жетинчи, а балким, сегизинчи кабатына жөнөчүмүн. Балкыткан туюм жанжеримден башталып, дене-боюмду өрдөп, алкымына жетип, аңкыштаган добуш чыгартчу. Өкүнүчтүүсү, жанжеримден келип жаткан балкыткан туюмдун баарын онтоо менен сыртка чыгарууну канчалык кааласам да, үйдөгүлөргө угулуп калабы деген коркуу оозумду жапчу. Айлам кеткенде жаздыкты бетиме басып алып, «оох-хх, үү-үү-хх» деп кыңкыстап-кыңкыстап алчумун. Анан бир кезде башыма ысыпык кан чуркап жетип, көзүм ымыр-чымыр болуп барып… дым чыгарбай сулк жатып калчумун. Аны агам сезчү, ошондо гана жанжеримди жалаганын токтотчу.

●●●
Ал күн азыр да эсимде. Мектептен келсем атам эшиктин алдында тамеки тартып отуруптур. Кебетесинен эле алда-неге кабатыр болуп атканын байкадым. Мени этибарына да албады, тамекисин дембе-дем соруп, оор күрсүнөт. Үйгө кирсем апам да көңүлсүз камыр жууруп жатыптыр. Апамдын көңүлсүз экени го түшүнүктүү, өзү иш кылып калса эле ушинтип нааразы болуп алмайы бар. Дегеле апамдын көңүлү ачык кези абдан аз. Жылына эки гана жолу болот. Анда да айрым бир абдан орчундуу себептерден улам гана.
– Келдиңби? – деп бурк этти, – Боорсокко камыр жууруп жатам, – деди сурабасам деле.
Боорсок маанилүү күндөрү гана жасалат.
– Эмнеге боорсок? – таң кала түштүм.
– Асланды аскерге чакырышыптыр, – деди апам.
– Мектепти эми эле бүтпөдүбү? Аттестатын деле ала элек го, – турган жеримде отура калдым.
– Экзамендерин тапшырып бүткөн, аттестаты келгенде алат экен, – деди апам.
Менин жүрөгүм абдан жаман боло түштү, сыр билдирбеске тырышып төркү үйгө түз басып кирип, кийим которуштурдум. Ичим ийне менен сайгансып, тыз-тыз дейт.
– Агам өзү кайда? – дедим апама.
– Классташтары менен жүргөндүр.
– Ал уктубу?
– Укпаганда. Баяраакта чакырык алып келишип, кол койдурушуп, таштап кетишкен. Ошого классташтары менен коштошуп жүргөндүр да.
– Качан кетишет экен?
– Эртең эрте менен.
Агам бир убакта келди. Көзүбүз менен эзилишип койдук да, сыртыбыздан ага-карындаштай сый болуп отурдук. Апам экөөбүз бир заматта боорсок бышырдык. Менин жалгыз кубанычым да эртең кетет. Мен кайра мурдагы көңүлсүз күндөрүмө кайрылам. Эми мени жок дегенде түнү эркелетип, көңүлүмдү көтөрө турган адам табылбайт. Ушуну ойлогондо жүрөгүм жүз жеринен жыртылып, тим эле бакырып-бакырып ыйлагым келет. Укканыма караганда, өгөй атам Асланды алып калууга аракет кылыптыр. Тийиштүү жердегилер атамдын бергенин алып, «балаңыз калат» деп ынандырып коюшкандан кийин ушул иш болуптур. Асландын деле көзүнөн кандайдыр бир санааркоо көрүнүп турат. Ал деле кеткиси келбей аткандай.
– Мейли эми, эр жигит аскерди көрүшү керек. Бир жылдан кийин келип, окууга тапшырып, студент болосуң, – деп өгөй атамдын бир тууган иниси Асланды далыга чапкылап сооротконсуп жатты.
Кой союлуп, тууган-уруктар келип, Асландын классташтарын да коноктоп ал күнү түн оокумга чейин колубуз бошободу. Түндүн жарымынан ооп калгандан кийин гана идиш-аяктарды жууп, жайгаштырып, кирпигимден тартса жыгылчудай чарчап бөлмөмө келдим. Төшөгүмө жатып, көзүмдү жумсам эле уктап кеткидеймин, Асландын келгенин билбей калбайын деп күчтөп ачып жаттым. Ага да болбой уктап кетиптирмин. Бир убакта ким бирөөнүн бетимди аймалап өпкөнүнөн улам ойгонуп кеттим. Мурдума ачымык жыт келди.
– А-ай, – деп кыйкырып обдула бергенимде, оозумду колу менен жаба калып, аптыгып сүйлөдү:
– Кыйкырба! Элдин баарын ойготосуң.
Аслан экен.
– Ичип алдыңбы? Арактын жыты келсе, башка бирөө го деп ойлоптурмун.
– Менден башка сени ким төшөгүңө бастырып кирип кучактай алат. Бир гана менмин го сенин эркегиң, – деди да сөз сүйлөтө койбой, тилин оозумдун ичине соймоңдотуп жиберди. Мен да аны шап кучактап, тилин болушунча соро баштадым. Бышылдаган үнүбүз гана чыгып турду. Агамдын колу трусама жетип, чечпей эле сыртынан жанжеримди кармалап, сылагылады. Мен буттарымды өйдө-ылдый кылып туйлап жибердим. Көпкө сылагылагандан кийин гана чечип, башын алаамды ортосуна салды. Мына, дагы керемет сезим. Жанжеримден чыккан өрт бүт денемди аралады. Башта агам жанжеримдин сыртын гана жаласа, бул сапар ичине да тилин соймоңдотту. Өтө терең кетирбей, ооз жагына соймоңдотсо да, бул мага жаңы сезим эле. Мен дагы жалындым:
– Киргизчи, терең эле киргизип салчы?! Кыздыгымды өзүң алып кетчи?!
"БЕКЕР алам!" дегендер
төмөнкү сүрөттү бассаңар
менин +996777329784
ватсап номурума
"Мен китеп тизмеге катталам!"
деген кабар келет:




Эскертүү:
Китеп тизмеге катталгандар
Жанызактын сотка номурун соткаңарга
каттап койгула!
Ансыз БЕКЕР китепти алалбайсыңар,
себеби китеп Жалпы маалымат
кылынып жиберилет, жана
менин соткам жазылбагандарга
китеп барбайт!